Blog

Herdenken met kinderen op 4 mei

Vind jij het belangrijk om dit mee te geven aan kinderen? Wil jij je kinderen vertellen wat we herdenken en waarom? Allereerst zoom ik in op het begrip herdenken. Daarna geef ik tips voor herdenken met kinderen.

Herdenken

Herdenken is op een plechtige en bewuste manier denken aan een overleden dierbare of gebeurtenis uit het verleden: een gebeurtenis of dierbare in herinnering nemen. Dit herdenken gebeurt natuurlijk het hele jaar door op kleinere schaal in familie-, school- of werkring. Maar ook op landelijke schaal met collectieve belevenis: op 4 mei. En dan worden gebeurtenissen van langer geleden herdacht: de Tweede Wereldoorlog, maar ook zeker gebeurtenissen die zich korter geleden afspeelden en die nog steeds aan de gang zijn. Denk aan de mensen die niet in veiligheid zijn en moeten vluchten. Ook vandaag.

Tijdlijn

En laten we kinderen niet onderschatten, zij krijgen ook het nieuws mee, kijken het Jeugdjournaal en beseffen zich steeds beter dat vrijheid geen vanzelfsprekendheid is. Daarom is het waardevol dat kinderen meegenomen worden in de tijdlijn van de maatschappij waar ze in leven. En dat gaat dan over gebeurtenissen van langer, korter geleden en over gebeurtenissen in het nu. Herdenken kunnen we kinderen leren en meegeven. Leg ze in hun eigen taal en passend bij hun leeftijd uit waarom we vandaag herdenken. En geef ze eventueel iets te doen in aanloop naar de herdenking. Dat geeft kinderen eigenaarschap en het gevoel een onderdeel te mogen zijn van iets met zoveel lading.

Tips

  • Besef je dat kinderen elk jaar meer zullen snappen van dit landelijke ritueel. Door ze jaarlijks stap voor stap mee te nemen, groeit het besef dat dit iets belangrijks is. Rituelen verbinden!
  • Oorlog kan een abstract begrip zijn. Soms roept het angsten op bij kinderen. Je kunt dan vertellen dat we juist herdenken omdat we ook willen benadrukken dat we nu leven in vrijheid. En dat we er met z’n allen aan werken en om in vrijheid te kunnen blijven leven.
  • Gebruik een prentenboek om het naar de wereld van de kinderen te halen. Bijvoorbeeld ‘de kleine soldaat’ of ‘op de vlucht’.
  • Leg uit: met alle mensen in Nederland 2 minuten stil zijn is respect hebben voor alle oorlogsslachtoffers, vroeger en nu.
  • Pluk samen met de kinderen mooie bloemetjes die ze neer kunnen zetten thuis. En leg hierbij de link met de bloemenkransen die bij de verschillende monumenten in heel het land neergelegd worden. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Wist je dat er kransen worden neergelegd omdat deze staan voor oneindigheid. Want je ziet de vorm van een cirkel in een krans. De kransen benadrukken dat we altijd aan deze mensen en aan de gebeurtenissen van toen zullen denken.’
  • Verplicht jonge kinderen niet om stil te zijn, maar laat ze bijvoorbeeld spelen of tekenen terwijl de televisie aan staat. Wel kun je aangeven dat papa en mama 2 minuten niet zullen praten. Ze krijgen meer mee dan je denkt. Uiteraard kun je van oudere kinderen meer vragen.
  • Tieners kunnen weerstand hebben, laat het er zijn. Je legt nu de basis en geeft ze mee dat jij het als ouder belangrijk vindt.

Wist je dat er kransen worden neergelegd omdat deze staan voor oneindigheid. Want je ziet de vorm van een cirkel in een krans. De kransen benadrukken dat we altijd aan deze mensen en aan de gebeurtenissen van toen zullen denken.

Website

De website www.denkboek.nl leert kinderen, en volwassenen trouwens, over herdenken en vertelt verhalen van mensen die leefden in de oorlog. Je kunt zelf een herdenking samenstellen en passende rituelen kiezen. Wist je bijvoorbeeld dat er in Nederland meer dan 4000 oorlogsmonumenten zijn? Zoveel te ontdekken op deze website. Ook een verrijking voor in de klas.

Twee boekentips

De kleine soldaat legt in weinig taal en heldere afbeeldingen uit over het thema oorlog. Een boek met hoop voor de toekomst en de ervaringen die voor altijd bij je horen.

Op de vlucht’ is een boek dat met hele krachtige zinnen begint.

Stel je voor toch
er is oorlog

En zo wordt je meegenomen in het gevoel en de angst die veel mensen op deze wereld moeten voelen. Heel waardevol om met kinderen te bespreken.

Een verhaal over afscheid nemen van een thuisland.
Over de angst die daarbij komt kijken.
Een verhaal over wennen in een nieuw land. Je welkom voelen en soms niet.

Weer in de klas, tips om te herdenken

4 en 5 mei vallen eigenlijk overal in de meivakantie. En bij terugkomst op school, als de vakantie wordt besproken, kun je natuurlijk alsnog stilstaan bij deze belangrijke dagen. Je geeft kinderen de belangrijke boodschap mee dat herdenken erbij hoort. Maak kinderen bewust van het feit dat deze dagen er ook toe doen en zoek naar een manier om. al is het maar kort, aandacht te besteden aan 4 en 5 mei.

  • In veel klassen wordt na de vakantie gestart met de werkvorm ‘ Ga staan als’. Voeg bijvoorbeeld de volgende zinnen toe aan de ‘na-de-meivakantie-editie’: ga staan als je twee minuten stil bent geweest. Ga staan als iemand van je familie twee minuten stil was. Ga staan als je bloemenkransen hebt gezien op televisie. En zo kun je nog meer zinnen toevoegen.
  • Maak samen met de kinderen een woordveld rondom ‘herdenken’. Kinderen kunnen hier hun eigen ervaringen in kwijt. Hoe herdenken zij thuis?
  • Bekijk klassikaal (midden- en bovenbouw) de website www.denkboek.nl, kies een verhaal uit en maak gezamenlijk een herdenking en bekijk deze online.
  • Lees een boek voor (zie tips hierboven) en maak hier een dieper moment van door na het boek een minuut stil te zijn. Dit kan een mooie toevoeging zijn aan leren herdenken.
  • Zet het gedicht van DR. F.M. Wibaut centraal en laat kinderen hierop reageren. Ook kunnen er tekeningen bij gemaakt worden.

‘Er is maar een land: de aarde

Er is maar een volk: de mensheid

Er is maar een geloof: de liefde’

DR. F.M. Wibaut

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!

Blog

Moederdagtips

Ik schreef dit gedicht vanuit dat wat ik om me heen zag in het onderwijs. Er zijn scholen waar de keuze wordt gemaakt om geen cadeautjes te knutselen omdat dit voor kinderen die een vader of moeder moeten missen, moeilijk en pijnlijk kan zijn. En natuurlijk is dit waar. Maar ook is dit een aanhaakmoment om erkenning te geven aan het verhaal van deze kinderen en tevens een levensles voor alle kinderen.

Er zijn ook kinderen die stilzwijgend hetzelfde maken als de kinderen uit hun klas omdat ze niet lastig willen zijn en niet op willen vallen. Iets weghouden en uit de weg nemen is beschermen op de verkeerde manier volgens mij. Wel kun je kijken naar mogelijkheden. En het allerbelangrijkste is misschien wel: vraag aan het kind waar het behoefte aan heeft.

In deze blog deel ik een aantal praktische tips waaronder het mama-ritueel en bespreek ik zes boeken die ondersteunend en erkennend kunnen zijn voor kinderen en jongeren die een moeder moeten missen.

Praktische tips

  • Lamineer een tekening (dan is deze neer te leggen op de begraafplaats of herdenkingsplek).
  • Schrijf een naam of herinnering op een mooie steen
  • Maak een mooie vorm van strijkkralen. Ook dit kun je goed neerleggen op een herdenkingsplek, binnen of buiten).
  • Een klein presentje of kaartje van de leerkracht kan voor erkenning zorgen. Niet alle kinderen vinden dit prettig: volg het kind goed en kijk naar de unieke behoeften van een kind.
  • Een mama-ritueel kan een waardevolle activiteit samen om samen te doen. Voor Ik denk aan je maakten we een mama-ritueel met fijne download.

Boekentips

Overal en ergens, Pimm van Hest & Sassafras de Bruyn

Yolanda verliest haar moeder en gaat naar haar op zoek. In verbinding met de dierbaren om haar heen vindt ze uiteindelijk haar moeder. Ze vindt haar moeder in herinneringen, in anderen, in dingen, in emotie. Haar zoektocht heeft haar de mogelijkheid om stukje bij beetje het verlies van haar moeder te integreren in haar leven. Op deze manier kan ze verbinding maken met de toekomst. Yolanda ontdekt dat mama overal is.

Ik wil je nooit vergeten, Joanna Rowland & Thea Baker

Een prentenboek dat gaat over het gemis van een dierbare. Er wordt niet specifiek genoemd om wie het gaat en daardoor is dit boek passend in veel verschillende situaties. Herinneringen staan centraal en geven het meisje, de hoofdpersoon, veerkracht en troost. In het boek maakt het meisje een doos voor herinneringen. Ze gaat naar plekken toe waar ze graag kwam met diegene die ze mist en ze vraagt aan andere mensen herinneringen. Ze verzamelt allerlei dingen die haar verbinden met de persoon die ze mist en vult de doos. Het boek eindigt met een prachtige tekst.

Je zult altijd bij me zijn

Waar ik ook ben

Als ik je mis

Dan denk ik aan je

En ik zal je nooit vergeten

Ik krijg tranen in mijn ogen als ik aan je denk, Ineke van Essen

Wat dit boek bijzonder maakt zijn de verhalen van kinderen die een ouder verloren zijn. Het boek behandelt alle verschillende aspecten van rouw: wat is er gebeurd, wat is er veranderd, hoe voel je je, waar ga je naar toe als je dood bent, ik denk aan jou en weer naar school. Het is een boek vol afwisseling: tekeningen, tekst, informatie. Een boek om samen met een kind stukje voor stukje te lezen. En voor kinderen om in te bladeren en om herkenning te vinden. Volwassenen kunnen zich met dit boek verdiepen in de wereld en beleving van kinderen. Bijvoorbeeld de ervaring van Roeland (10 jaar):

‘Er is bij ons op school niemand die ook een vader of moeder heeft die is doodgegaan. Wel een jongetje waarvan de ouders gescheiden zijn. Die kan ook niet naar zijn vader. Van de vijfhonderd kinderen die bij ons op school zitten ben ik de enige. Ik praat er nooit over dat mijn moeder dood is.’

Ik mis mama, Rebecca Cobb

Een boek voor jonge kinderen dat door middel van heldere en korte teksten het verlies en gemis van een moeder bespreekt. Veel ruimte voor de wirwar aan gevoelens die je kunt ervaren wanneer je een dierbare verliest. De tekeningen ondersteunen deze gevoelens op een krachtige manier.

Lene op het dak van de wolken, Marieke van Riel & Irma van Osch

Een boek voor kinderen vanaf acht jaar. Lene is haar ouders verloren door een brand en woont nu samen met haar broertje bij haar tante, oom en oma. Dit boek kan heel mooi zijn om samen te lezen om dat er wordt geschreven over het vraagstuk rondom de dood. Wat is dat nu eigenlijk? En kan het dat je op een bepaalde manier toch nog contact hebt met jouw overleden dierbaren? Het dak van de wolken is plek waar volgens Lene haar ouders zijn, en waar ze hen in haar dromen af en toe ontmoet. Ook hoort ze haar ouders soms of voelt ze iets in haar lichaam, een kriebel. Haar oma begrijpt Lene.

In het boek staat ook een mooi hoofdstuk over de juf op school die een herinneringentafel gaat maken met de kinderen. De juf vertelt over het verlies van haar oma. En nodigt ook de kinderen uit hun ervaringen te delen. Lene kan vertellen over haar ouders. Dit gedeelte van het verhaal laat goed zien hoe belangrijk die erkenning op school is.

Verder zonder jou, Daan Westerink

Een boek met ervaringsverhalen van jongeren die een dierbare zijn verloren. De verschillende verhalen laten het unieke karakter van rouw zien. En het mooie vind ik dat iedere jongere aan het einde van zijn verhaal tips geeft aan school, andere jongeren en de omgeving. Dit boek helpt je om je te verplaatsen in de belevingswereld van jongeren en het kan jongeren steunen in het idee dat zij niet alleen zijn.

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!

Blog

De rode ballon, Nadja Van Sever

Dit boek gaat over sterrenkindjes: kinderen die in de baarmoeder of net na de geboorte overlijden. Wat mooi en waardevol dat er naast prentenboeken over dit onderwerp nu ook een jeugdboek is rondom dit onderwerp. Voor kinderen vanaf acht jaar om zelf te lezen: het mooiste is in de nabijheid van of samen met een volwassene. Maar ook is dit boek zeker voor ouders, leerkrachten en coaches om te lezen. Want wow, dit boek geeft zoveel inzichten en invalshoeken en laat je het rouwproces van kinderen en ouders meebeleven.

Het verhaal

De mama van Sem heeft een baby in haar buik en hij wil zo graag dat het een broertje is. Dat vertelt hij ook aan iedereen. Maar dan blijkt het bij de controle niet goed te gaan met de baby in de buik. En het is ook nog een zusje; Sem had juist aan iedereen verteld dat hij een broertje zou krijgen. Er worden verschillende onderzoeken gedaan, maar het zusje van Sem kan niet gezond meer worden en zal dood geboren worden. Het verhaal neemt je mee in het hele proces van verheugen op een nieuw gezinslid, het slechte nieuws, hoop, afscheid nemen, het schuldgevoel van Sem om dat hij eigenlijk een broertje wilde, en verder leven.

Twee perspectieven

In het begin is het even wennen aan de wisseling van perspectief. Het verhaal begint met de baby in de buik die vertelt hoe het daar is bij mama. Daarna lees je het volgende hoofdstuk verder vanuit de belevingswereld van Sem. Zo wisselen deze twee perspectieven elkaar elk hoofdstuk af. Wat in het begin wennen is, blijkt een mooie rijke benadering van het verhaal. Bijzonder is dat je als lezer ook baby Kato, al is ze overleden, steeds beter leert kennen. En daarmee voel je gelijk de erkenning voor alle sterrenkindjes. Want ook al is ze dood, haar leven blijft een onderdeel van het gezin. Zo is de boodschap van Kato aan het einde.

‘Want wij zijn broer en zus! En wij zijn sterk en dapper voor altijd.’

Magisch denken

‘Hij zal alle karweitjes opknappen en zorgen dat mama niets hoeft te doen. Dan sterft zijn zus niet! Daar is hij zeker van.’

Alle dilemma’s en overtuigingen waar een kind tegenaan kan lopen bij zo’n groot verlies, komen aan bod. Bovenstaand citaat laat zien hoe kinderen kunnen denken. Door iets te doen hopen ze dat ze op kunnen lossen wat er aan de hand is. Kinderen kunnen nog magisch denken: ze denken bijvoorbeeld wanneer ze goed luisteren, dat het weer kan worden zoals het was. Of ‘als ik niet had gedacht dat ik eigenlijk een broertje wilde, was mijn zusje niet doodgegaan.’

Toekomst

Sem heeft toch de behoefte om op een bepaalde manier na te denken over zijn zusje in de toekomst. Hij houdt van voetballen en wilde heel graag een stoer zusje. Eerst wilde zijn ouders zijn zusje ‘Saar’ noemen. Maar Sem heeft een meisje in de klas dat Kato heet, dat vindt hij een veel stoerdere naam. Zijn ouders besluiten hun dochter Kato te noemen.

‘Hij zal een tekening maken van Kato als voetballer. Ze moet een truitje dragen met haar naam erop en schoenen met noppen.’

De rode ballon

De titel van het boek is een metafoor. Opa vertelt aan Sem dat de rode ballon het lichaam van Kato is, hij blaast de ballon op en bindt een touwtje om het uiteinde. ‘Het rubber is het lichaam van Kato. Maar binnenin zit de lucht. Die zorgt ervoor dat de ballon leuk wordt.’ Als de lucht eruit is, heb je niet veel meer aan de buitenkant. Maar de lucht is niet weg, die is overal om ons heen. Zo is het ook bij je zus. Haar lichaam is net als de ballon, een leeg omhulsel. Maar zij is hier bij ons, net als de lucht.’

Ik ben enorm onder de indruk van deze uitleg. Wat kan een rode ballon tezamen met de uitleg uit het boek een mooie opening zijn voor een les over ‘de dood’(zie tips voor de leerkracht onder aan deze blog).

Rouwhoekje (=koesterhoekje) in de klas

Natuurlijk lees ik dit boek met de bril van rouw- en verliesbegeleider voor het onderwijs. En wanneer de meester een hoekje heeft gemaakt in de klas, is dit schrikken voor Sem. Wilde hij dit wel? Er is niets aan hem gevraagd en hij heeft geen beslissing kunnen nemen over dit hoekje in de klas.

Belangrijk dat dit ter sprake komt in het boek. Want daaruit komt de behoefte van kinderen om op een of andere manier eigenaarschap over de situatie te voelen, duidelijk naar voren. Goed bedoeld van de meester, maar zoveel krachtiger als er aan Sem gevraagd wordt wat hij wil. Kinderen kunnen heel goed aangeven wat ze willen.

Eerlijk en open

Het verhaal laat voor kinderen veel ruimte over om na te denken en te filosoferen waar iemand ‘is’ na de dood. En ook is er duidelijke taal, soms met humor, die kinderen in eerlijkheid vertelt hoe dingen gaan; in het ziekenhuis, tijdens de begrafenis, in de rouwgroep, op school en bij de psycholoog.

Belangrijke organisaties en jaarmomenten

Verschillende organisaties die zich inzetten voor ondersteuning na het verlies van een sterrenkindje komen voorbij in het verhaal. Dit maakt het actueel en informatief. En verschillende belangrijke jaarmomenten zijn een rode draad in het verhaal: hoe ga je om met een jaardag van iemand die is overleden? En hoe ervaar je Kerstmis en Oud en Nieuw?

Veel herkenning

Tijdens het lezen vond ik veel herkenningspunten. Soms bracht het me terug in de tijd en voelde ik weer heel goed wat ons gezin meemaakte toen mijn broertje plotseling overleed. En zo’n herkenningspunt zorgt voor een glinstering in mijn gouden traan: aandacht voor herinneringen en het gevoel dat je niet alleen bent. Dat maakt dit boek compleet, alle invalshoeken zijn aanwezig.

Tips voor leerkrachten

-Lees het boek eerst zelf en schrijf de zinnen die jou raken op met daarachter de nummers van de bladzijden.

-Wanneer je de opgeschreven zinnen bekijkt, kun je soms een thema of rode draad herkennen.

-Aan welke gebeurtenissen in jouw eigen leven linken de passages die je het meeste raken?

-Voor welke kinderen in jouw klas kan dit boek connectie hebben met hun eigen levensverhaal?

-Welke vragen kunnen kinderen stellen na het lezen van dit boek? Brainstorm deze even onder elkaar op een blaadje of in een word-document.

-Welke zinnen kun je gebruiken om met kinderen een open gesprek aan te gaan over rouw en verlies?

– Wil je het boek gaan voorlezen dan kun je als intro eerst een rode ballon meenemen en uitleggen wat opa vertelt aan Sem. Dit is een mooie beeldende uitleg waar ieder kind over na kan denken en zijn mening en levenservaring aan kan koppelen. Houdt ook rekening met religie en verschillende zingevende verhalen die kinderen van huis uit meekrijgen.

Organisaties die genoemd worden:

Het Berrefonds

VZW Boven de Wolken

Met Lege Handen

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!

Blog

´Ik geef je mijn hart’, van Pimm van Hest & Sassafras De Bruyn

Een boek dat op deze Valentijnsdag absoluut een hartje mag krijgen. Een prachtig troostend en verbindend sprookje. Je kunt het lezen, je verwonderen en je hart verwarmen met de mooie teksten en prachtige illustraties met snijwerk. Ik heb enkele zinnen uitgelicht omdat ze met hun symbooltaal raken en een klein kunstwerkje op zich zijn.

‘In dit kistje zit alles wat je nodig hebt.’

Yuto krijgt van een meneer in een winkel een kistje. ‘In dit kistje zit alles wat je nodig hebt,’ zegt de man. Yuto neemt het kistje mee, maar het gaat niet open. Er gaat een tijd voorbij en dan vlak voor zijn zevende verjaardag droomt Yuto over de man. Dan weet Yuto dat dit zijn cadeau is voor zijn zevende verjaardag. Hij doet het kistje open en ziet daar een pit in de vorm van een hart.

‘Soms is er meer dan we met onze eigen ogen kunnen zien.’

Yuto stopt de pit in een pot en de eerste tijd is er nog niets te zien. De boodschap van zijn moeder is: ‘Heb geduld. Soms is er meer dan we met onze ogen kunnen zien.’ Een hele waardevolle levensles. En dan in de nacht voor zijn achtste verjaardag droomt Yuto weer over de man. De volgende dag is er een begin van een boompje; het begin van iets groots.

‘Zoek een plek waar er ruimte is om te groeien. En waar je hart een sprongetje maakt.’

Wanneer de boom steeds groter wordt, zoekt Yuto een plek uit waar de boom verder kan groeien. Zijn moeder zegt hem te kiezen voor een plek waar zijn hart een sprongetje maakt: dit wordt een plek boven op de heuvel.

‘Wie liefde geeft, kan alles laten groeien.’

Yuto gaf de boom water en liefde: en zo groeide de boom uit tot een krachtige en indrukwekkende boom. De boom als synoniem voor het leven: want altijd was de boom daar: bij verdriet en blijdschap, bij woede of angst. En het leven wordt weer doorgegeven aan de volgende generatie.

‘Kijk en luister met je hart. We zijn nooit alleen. Nooit.’

Yuto ontmoet zijn vrouw bij de boom. Ze vraagt aan Yuto waarom hij daar alleen zit bij de boom. Hij geeft nooit alleen te zijn. Doot het bladerdek heen kijken we naar het leven van Yuto. Hij wordt ouder en wanneer zijn vrouw overlijdt, neemt hij afscheid van haar bij de boom. Na een tijd ziet hij een rood hart aan de boom verschijnen. Deze valt in zijn schoot en hij stopt het hartje in een kistje. Yuto geeft het kistje weer door aan een jongetje dat hij ontmoet bij de boom. 

Levenslessen met ruimte voor eigen symboliek

Dit is een boek waar je over kunt nadenken, waar je jouw eigen levenssymboliek in kan vinden. Heel knap gemaakt. Letterlijk hartverwarmend en voor alle leeftijden. Naar aanleiding van het verhaal heb ik een aantal hartenvragen geformuleerd.

Hartenvragen na het lezen van het boek:

Op welke plek maakt jouw hart een sprongetje?

Hoe kun je voelen dat je hart een sprongetje maakt?

Welke zin uit het boek wil jij in een hartje stoppen?

Wie in de omgeving is jouw boom?

Wat kun je allemaal voelen in je hart?

Hoe kun je kijken en luisteren met je hart?

Aan wie zou jij het kistje willen geven?

Wat zou jij in het kistje willen stoppen?

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!

Blog

Een doodgewoon doeboek

Toen ik het boek kocht en later doorlas, kon ik niet stoppen met kijken en lezen. Ik wist het meteen, dit boek verdient een eigen blog. Omdat ik zoveel mogelijkheden zie voor ouders, leerkrachten, kindercoaches en andere volwassenen die kinderen met verlies echt zien. Natuurlijk om het cadeau te geven. Maar zie ook de kans om het boek zelf te lezen en laat je inspireren door de verrassende invalshoeken. Ik probeer een beschrijving te maken, maar ga het vooral zelf beleven. Want dit boek is een prachtige reis: ook voor volwassenen.

Verhaal van Kariene

Het doeboek start met het verhaal van Kariene, de maakster zelf. Kariene verliest haar vader als ze elf is. Wanneer Kariene volwassen is ontmoet ze de moeder van Elin. Deze ontmoeting stimuleerde haar dit boek te maken. Want ook Elin moet haar vader missen. Karien schreef en tekende alles wat haar geholpen heeft. De mooie boodschap die in dit boek zit is dat het verlies voor altijd bij je hoort, het is jouw puzzel van het leven.

Voelen, tijd en kijken

Aan de hand van deze drie hoofdthema’s wordt op creatieve wijze de veerkracht gestimuleerd. Kariene legt uit dat er een plekje was in haar lichaam dat alles wist, zoveel meer dan je hoofd dat soms juist paniek en onrust veroorzaakt. Voelen geeft vertrouwen en rust.

Ook is tijd een belangrijk element: herinneringen, mooie momenten maar ook moeilijke dingen die je hebt meegemaakt. Via tijdlijnreizen kun je overal naar toe, en het mooiste is, je kunt altijd terug naar het nu.

Met de brillenwinkel als metafoor worden kinderen uitgedaagd om na te denken over welke bril ze opzetten, wanneer ze naar hun eigen leven kijken. Met oefeningen die je spelenderwijs kunt doen. En die ook zeker voor volwassenen uitdagend kunnen zijn. Je wordt meegenomen in tekeningen die kinderen uitnodigen om na te denken over hun eigen wijze van omgaan met datgene wat hun leven voorgoed heeft veranderd.

Taal  

Ik vind de taal die Kariene gebruikt echt fantastisch. Woorden als tijdreisje, lanterfanten, vertoveren, levenseiziger en levensuitvinder: ze prikkelen jouw ervaring, beleving en kijk op dat wat je hebt meegemaakt. En kan ik er nog zoveel meer noemen, echt waar. Het boek staat er vol mee. Dit soort woorden zetten mijn gedachten aan en zien direct de mogelijkheden voor in de klas. Een les over reizen over jouw eigen tijdlijn. Zou dat niet heerlijk zijn?

Je bent niet alleen

Misschien vind ik dit wel de krachtigste boodschap in het boek. Ik weet dat ik hier als jong meisje op de basisschool heel erg mee worstelde: het gevoel anders te zijn. De verhalen van andere kinderen kende ik niet. En het werkt echt, wanneer je dit boek doorleest voel je de erkenning en herkenning door de tekeningen op de bladzijden heen. Ook omdat Kariene haar verhaal vertelt en je zo meeneemt door het hele doeboek heen en je door prikkelende vragen en opdrachten op veerkrachtige wijze naar jouw eigen levensverhaal laat kijken. 

‘Je bent niet alleen, want ik ben er met mijn verhaal. En dat verhaal van mij raakt aan het verhaal van Elin. En dankzij de ontmoeting van mij en haar moeder begon dit boek.’

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!

Blog

Vijf lockdown inspiratietips voor leerkrachten

Wow, wat een nieuws. Ik denk dat ik niet helemaal verwacht had dat ook de scholen nu al dicht zouden gaan. In ieder geval niet het PO. Ik was ik nog bezig met een blog met herinnertips voor in de klas, ik besluit deze blog nu direct om te vormen tot een blog die jou als leerkracht een beetje steun en vertrouwen geeft en wellicht inspiratie om de verbinding met jou klas te houden.  

Een situatie die ineens helemaal anders is, dit heeft zeker elementen van rouw in zich. En wanneer we dit meemaken schieten we vaak in overlevingsstrategieën. Misschien herken je dat bij jezelf: je gaat plannen maken, overleggen met collega’s, manieren bedenken om de klas bij elkaar te houden of misschien wacht je wel even af. Allemaal heel begrijpelijk en eenieder doet dat op zijn eigen manier. Ik herken het ook zeker bij mezelf en probeer te bedenken wat ik kan doen voor mijn klas

Ik zet mijn eerste ideeën ter inspiratie op papier. Er geen goed of fout, maar misschien heb je er iets aan.  En ook hoor ik graag jouw aanvulling.

Heb vertrouwen in sterke schouders

Ongetwijfeld gaat er allemaal nieuws komen over resultaten, achterstanden en tijd die we missen. En je hoort me niet zeggen dat het er niet is. Alleen denk ik dat het veel meer gaat om hoe kinderen hier mee om leren gaan. De levenslessen die ze leren en de ze veerkracht die ze opdoen.

Hoe moeilijk het soms ook is. Laat je als leerkracht niet gek maken, vertrouw op jezelf en de basis die je in de eerste vier maanden van dit schooljaar al hebt gelegd. En vertrouw op de sterke schouders van kinderen, en natuurlijk die van jezelf.

Maak morgen een groepsfoto in de kerst-versierde klas

Zet deze foto op de groepssite, stuur ‘m naar de ouders, of geef de foto mee naar huis. We kunnen dan wel niet met Kerst op school zijn, dan nemen we de klas een beetje mee naar huis.  

Geef aandacht aan wat je wilt achterlaten in 2020 en kijk naar de toekomst

Denk samen na over de vraag: Wat laat je liever achter in 2020? Daarna kun je praten over waar de kinderen naar uitkijken. Een blik op de toekomst geeft kracht. Je geeft aandacht aan de realiteit, en geeft perspectief.

Zoek een vast herkenningspunt in jouw klas.

Elke klas heeft wel een symbool, herkenningspunt, boek etc. dat een vast baken is in jullie klas. Dit kan ook een zin of woord zijn. In sommige klassen wordt gewerkt met een klassenpop. Stel deze centraal in de online lessen: af en toe, hoeft niet altijd. Maar dit geeft herkenning en legt een verbinding tussen thuis en school.

Zelf werk ik met de glunderketting en dit is een symbool voor de klas als geheel. Deze zet ik dan ook weer centraal in eventuele online lessen. Of ik stuur een foto van mijzelf met de ketting wanneer kinderen online werk toesturen. 

Werkwoorden voor de leerkrachten

Wanneer ik met leerkrachten praat over rouw en verlies op school, denk ik graag in werkwoorden voor de leerkracht. En dan andere werkwoorden dan die we misschien normaal gewend zijn. In situaties rondom rouw en afscheid, en in dit geval een situatie die ineens anders is, gaat het niet over oplossen. Je kunt de realiteit niet veranderen. 

Wij gaan graag in de actiestand: we zijn doeners. En in deze situatie is ‘zien’ misschien wel het allerbelangrijkste werkwoord voor de leerkracht. Het gaat dan om het kind zien en daarna pas de leerling. Een gevleugelde uitspraak van Luc Stevens.

‘Eerst het kind, dan de leerling’

Want als je de connectie met de kinderen houdt, zet je je basis die je in de klas hebt gelegd voort in januari. Daar heb ik alle vertrouwen in.

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!

Blog

Chocoladelettersymboliek 

Deze periode leent zich bijvoorbeeld goed voor chocoladeletter symboliek. Geef een kind of volwassene de eerste letter van de naam van diegene die gemist wordt. Een moment van erkenning, aandacht kunnen hebben voor diegene die er niet meer is. En zo is diegene er toch bij, al is het op een heel andere manier. Het verdriet kan aangeraakt worden. In deze blog beschrijf ik de chocoladelettersymboliek van een moeder en geef ik tips voor in de klas. Wil je meer tips rondom sinterklaas, rouw en kinderen: lees dan de blog die ik eerder schreef. 

Inspirerend berichtje 

Zo ontving ik onlangs een berichtje van een moeder die voor haar twee dochters van 15 een chocoladeletter kocht: de ‘P’ van papa en de eerste letter van zijn naam. Een inspirerend berichtje. Want dit was in deze tijd een moment van erkenning, voor de dochters en de moeder. 

Bij elke hapje dichtbij 

De dochters van vijftien jaar vonden het mooi om de letters te zien. Steeds als ze een hapje nemen, is het gevoel dichtbij. Hun vader mag er ook nu nog zijn. Een toegankelijke manier in deze tijd om te denken aan wie je mist.

De moeder schreef er een gedichtje bij en met toestemming deel ik dit gedichtje. Laat je inspireren

Lieve meiden

Welke letter je in je schoen treft is om het even…..

Sint kan jullie wel de letters van jullie naam geven

Maar hij bedacht ineens een ander plan

Omdat je de persoon met deze letter helemaal niet missen kan

Sint

Chocoladelettersymboliek in de klas 

In de klas worden vaak letters gekleurd en geknutseld in deze periode. Vaak wordt hiervoor de eerste letter van de naam van een kind gekozen. Maar wat gebeurt er als je kinderen de letter van een lief familielid laat kiezen. Dit geeft gelijk de ruimte aan kinderen die iemand moeten missen om deze letter te kleuren of te maken. 

Zo’n activiteit schept ruimte voor verhalen en kan een aanhaakmomentje voor kinderen zijn om te vertellen over diegene die ze missen. 

Begin de activiteit bijvoorbeeld als volgt: 

-Vandaag kiezen we letter van iemand die we heel lief vinden, aan wie we soms extra denken of de letter van iemand die we missen. 

-Deze letter gaan we mooi versieren en kleuren. 

-Om de letter heen of juist in de letter, kun je mooie herinneringen schrijven aan diegene die je mist. Bij jonge kinderen kun je dit samen doen. 

Tips: 

-De letter lamineren maakt deze geschikt om neer te leggen op de begraafplaats. 

-De letter (bij voorkeur een iets kleiner formaat) kan ingelijst worden voor in een koesterhoekje. 

-Eventueel kunnen er meer letters gemaakt worden om aan familieleden te geven: de mensen die ook veel denken aan diegene die gemist wordt. 

-Wanneer de hele klas iemand moet missen, kan de letter gegeven worden aan de nabestaanden. Ook mooi als er dan herinneringen of troostwoorden omheen staan. 

-De letters een tijdje ophangen in de klas, maakt de mensen die gemist worden, of aan wie extra gedacht wordt een beetje aanwezig in de klas. 

Wil je meer weten over symboliek en herdenkingsrituelen voor kinderen. Kijk dan eens bij Ik denk aan je.

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!

Blog

Verlanglijstje van een kind in rouw 

Wat zou er staan op het Sinterklaasverlanglijstje van een kind dat rouwt? Misschien is er wel een gelovig kind dat al kan schrijven: en dit kind schrijft op zijn lijstje zet dat hij zijn vader terug wil. Of dat zijn ouders weer bij elkaar komen. En dan waarschijnlijk opgeschreven onder het spectaculaire speelgoed dat hij ook wil hebben. Want dat zijn kinderen: ze lijken de rouwbeleving in en uit te gaan, ze rouwen in stukjes.

‘Sinterklaas, mag ik mijn vader terug’

Jongere kinderen zeggen het misschien spontaan of vragen het daadwerkelijk aan Sinterklaas. Zoals een paar jaar geleden een meisje die op school aan Sinterklaas vroeg of ze haar vader terug kon krijgen. Sinterklaas moest even slikken. Er zullen ook kinderen zijn die het denken en niet durven zeggen. Die aanvoelen dat het moeilijk is voor hun ouders of directe omgeving.  En oudere kinderen snappen natuurlijk dat de overleden persoon niet meer terug kan komen, maar feestdagen kunnen extra dat gevoel van gemis activeren; bij kinderen én bij volwassenen.

Alles is anders  

Stille verlangens, uitgesproken verlangens. Er spreekt een behoefte uit. Kinderen zoeken de verbinding met hoe het vorig jaar was, hoe het was voordat hun levensverhaal voorgoed veranderde. Dat mama altijd pepernoten bakte en nu oma. Maar nu is alles anders. Of dat je kleine broertje op 5 december altijd al een uur voor het raam stond te kijken of hij Piet aan zag komen. Wiebelend van spanning. Dit jaar staat hij er niet meer. Of dat kinderen Sinterklaas twee keer vieren omdat hun ouders gescheiden zijn.

Cadeautjes, plezier en gemis 

Het kan zijn dat een kind niets laat merken, zeker als er tijdens het vieren een feest meer mensen zijn. Een kind wil zijn kwetsbaarheid niet tonen maar kan het van binnen heel moeilijk hebben. En uiteraard willen kinderen ook gewoon plezier hebben en cadeautjes ontvangen. Hieronder zet ik een aantal tips uiteen voor het vieren van Sinterklaas wanneer er veel veranderd is in het gezin of in de directe omgeving. Deze tips zijn ook van toepassing in klassen en groepen.

In het gezin: 

  1. Leg een kind uit hoe jij je voelt. Het tonen van oprechte gevoelens is belangrijk. En daarbij leg je uit dat dit niet door hem komt, maar door de situatie. Door de eigen gevoelens te tonen en uit te leggen geef je kinderen het goede voorbeeld.
  2. Vertel een kind dat zijn gevoel er mag zijn. Kinderen kunnen blij zijn omdat ze een mooi cadeau krijgen en kort daarna heel verdrietig zijn; op dat moment voelen ze de pijn van het gemis. Benadruk dat dit mag en dat het erbij hoort. Ook kan het zijn dat kinderen zich heel blij voelen en bijvoorbeeld niet hoeven te huilen. Hier kan dan schuldgevoel bij komen kijken. Maak kinderen duidelijk dat ze blij kunnen zijn en plezier kunnen hebben. Dit doet niets af aan hun gemis.
  3. Bekijk wat werkt voor een kind en de omgeving (familie). Voel je niet verplicht om aan alles mee te doen. Eenieder rouwt op eigen wijze en het verschilt wat goed voelt. Blijf bij jezelf. En kijk goed naar de voorkeuren van een kind.
  4. Houdt zoveel mogelijk vast aan tradities die gewoon zijn in het gezin. Dit geeft kinderen houvast en veiligheid. Tevens zullen ze de warmte van het samenzijn tijdens het Sinterklaasfeest ervaren. Ook als er verdriet is. Het doorleven van de pijn is een belangrijk element in de rouwverwerking.
  5. Vorm samen een nieuw ritueel om te denken aan diegene die je mist. Dit nieuwe ritueel kan hand in hand gaan met de tradities die er waren. Een nieuw ritueel geeft de verandering op een veilige en liefdevolle manier vorm. 

In de klas: 

  1. Benoem het verlies in de klas. En geef aan dat het voor het betreffende kind een moeilijke tijd is. Dat tijdens feestdagen het gemis extra pijnlijk kan zijn.
  2. Doe iets samen met de klas. Laat de kinderen eventueel een gedicht maken voor het kind. Of een andere tekst bedenken op een bekende Sinterklaasmelodie.
  3. Bedenk met de klas een ritueel. Wanneer een kind uit de klas is overleden, dan kan de klas een ritueel bedenken om het kind te gedenken. Even stil zijn met z’n allen voorafgaand aan het feest bijvoorbeeld. Er kan een kaarsje branden, iets voorgedragen worden.
  4. Geef als leerkracht een kleine krachtgever aan het kind. Bijvoorbeeld een kaart met kleine tekst, een mooie steen etc. Zie ook hieronder bij wat je het kind kunt geven.

Dingen die je kunt doen of geven:

  1. Sta voorafgaand aan pakjesavond met z’n allen stil bij het verlies van een dierbare. Er kunnen een paar mooie woorden gezegd worden. Eventueel in dichtvorm.
  2. Maak met de kinderen een Sinterklaaslichtjeshouder, bijvoorbeeld van een oude jampot. Dit lichtje kan branden bij de foto van diegene die er niet meer is.
  3. Geef het kind in de schoen of op pakjesavond een cadeau wat een onderdeel kan zijn in het rouwproces. Bijvoorbeeld een fotolijstje (eventueel met versiersels om zelf te versieren naar eigen smaak), een medaillon met foto, een herinneringskoffertje, een dagboek. Uiteraard zit dit cadeautje tussen andere luchtigere cadeautjes die het kind wil hebben. Echter, zo’n specifiek cadeau geeft het kind erkenning en vertelt dat het gemis er mag zijn. Ook tijdens gezellig samenzijn; het wordt niet vergeten.
  4. Geef het kind een steun gevend gedicht; dit kan ook uit ‘Sinterklaas’ zijn naam.
  5. Geef het kind een bijzondere edelsteen; bijvoorbeeld de granaat, de heliotroop en de onyx. Stop dit in een mooi doosje met een uitleg erbij.
  6. Geeft het kind de chocoladeletter van diegene die er niet bij is. Misschien beladen maar ook mooi. Helemaal als je een hele speciale kiest, mooi versierd.

traan

Ieder kind rouwt anders en met Mijn Gouden Traan bied ik ondersteuning aan kinderen en leerkrachten. Het is zo belangrijk dat deze kinderen gezien worden met hun ‘gouden traan’. Deze tranen geven niet alleen het verdriet weer maar ook de kracht van het kind. Mijn missie is om deze gouden tranen te laten glinsteren. Ik wil zorgen voor erkenning van het verdriet. We willen altijd maar doorgaan maar het verdriet mag gezien worden. Ik wil iets geven, wat ik zelf heb gemist. We willen in onze maatschappij altijd graag dingen oplossen, maar pijn en verdriet verdwijnen niet met een SMART doelstelling. Ik help leerkrachten de steun te bieden aan kinderen en maak het bespreekbaar. Leren over de dood, geeft het leven zoveel meer betekenis. Het levensverhaal van een kind is, zo jong als ze zijn, voorgoed veranderd, al zijn ze zich er nog niet altijd van bewust. Erkenning kan het verschil maken voor de verdere ontwikkeling.

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!

Blog

Vier tips om vorm te geven aan vergankelijkheidsdag in het onderwijs

Een dag die in het leven is groepen door Bureau Morbidee. Een dag om de eindigheid van het leven bespreekbaar te maken. Natuurlijk kan dit op alle 364 dagen van het jaar zeker ook. Maar een dag benoemen tot speciale dag, geeft vaak extra ruggensteun. En helpt je er extra aan herinneren dat hier ook zeker aandacht voor mag zijn. Want aandacht voor de dood en verlies, leert je eigenlijk nog meer over het leven.

En als je goed oplet dan merk je dat kinderen ook onderzoek doen naar die eindigheid van het leven. Ze krijgen ermee te maken in hun persoonlijke leven én willen erover leren vanuit een ontwikkelingsbehoefte.

Daarom riep ik leerkrachten op om 22 september in de klas aandacht te besteden aan Vergankelijkheidsdag. En hoe kun je dit nu doen?

1.Lees een prentenboek voor

Lees een boek voor  dat een onderwerp als afscheid en verlies centraal stelt. Er zijn zoveel prachtige boeken die ook prima voorgelezen kunnen worden wanneer er geen acute situatie is. Check mijn boekenlijst voor suggesties.

2.Lees een gedicht voor

Lees een gedicht voor. Ik geef suggesties voor gedichten in deze blog. Met daarbij tips om een gedicht op een krachtige manier in te zetten. De symboliek van woorden kan zoveel doen. 

3.Geef ruimte aan herinneringen met Mees Kees

Samen nadenken over herinneringen: de mooie dingen die voorbij zijn en die je niet meer wilt vergeten. Een mooie introductie voor herinneringen kan dit filmpje van Mees Kees een mooi. Waarom dit zo’n fantastisch filmpje is?   💭Mees Kees denkt ook zelf na over zijn mooiste herinnering. Hij geeft een mooi voorbeeld en brengt eens stukje van zijn persoonlijke verhaal in. Dit kan kinderen stimuleren om ook hun verhaal te delen. 🌞De uniciteit van elk kind komt mooi naar voren. Zo heeft de jongen die zijn hamster Poef begraaft, een voorkeur voor cijfers en feitjes. Hij voorziet het project van jaartallen en andere cijfers. 💬De moeder van Mees Kees zegt deze wijze woorden: ‘Als je iemand mist is het belangrijk dat je een plek hebt om naar toe te gaan. Alsof je een sleutel in een slot steekt en een deur opent van een kamer waar allemaal mooie herinneringen verborgen liggen.’

Bekijk hier de aflevering Hamster van Mees Kees 4.Een herdenkingsritueel in de klas 

Een klein ritueel in de klas hoeft niet veel tijd te kosten. Maar kan een hele fijne manier zijn om voor rouw en verlies een plek te geven in de klas. Denk bijvoorbeeld aan het aansteken van een kaarsje. Meer suggesties voor herdenkingsrituelen met kinderen geven wij in ons boekje ‘Ik denk aan je’.

www.ik-denk-aan-je.nl

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!

Blog

Rouw en dichtbundels

Wil jij als leerkracht meer aandacht geven aan rouw en verlies? Begin dan eens met een dichtbundel die je mooi vindt en lees hier regelmatig een gedicht uit voor. In vrijwel elke dichtbundel staat wel een gedicht dat gaat over afscheid of dat raakt aan dit thema. In deze blog leg ik uit waarom gedichten de perfecte ondersteuner zijn in de klas om rouw en verlies aandacht te geven. Ook deel ik een lijst met inspirerende dichtbundels voor in de klas.

Waarom kinderen en gedichten een fijne combi zijn?

  • Kinderen staan nog heel erg open voor de symboliek van woorden. Fijn voor jou als leerkracht, omdat er geen goede of foute antwoorden hoeven zijn. Jij kunt door middel van gedichten een warme en veilige omgeving scheppen waarin verschillende levensverhalen samen kunnen komen.
  • Een gedicht geeft ruimte aan emoties en persoonlijke ervaringen.
  • Een gedicht kan voor kinderen die persoonlijk verlies hebben meegemaakt voorzien in een aanhaakmomentje. En natuurlijk houd jij als leerkracht goed in de gaten hoe kinderen reageren op een gedicht met een bepaald thema. Jij weet welke kinderen je extra moet zien. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld het ‘gouden tranen brainstorm blad’.

Een gedicht als routine

Wanneer je elke dag een gedicht voorleest, wordt dit een herkenbare routine voor de kinderen. Die routine zorgt voor veiligheid en daarbinnen kan een thema als rouw en verlies een mooie plek vinden. Mijn tip: sla een gedicht dat gaat over afscheid en verdriet niet over, maar lees het voor en kijk wat er gebeurt. Natuurlijk is het belangrijk dat je wel comfortabel bent met dit onderwerp. Een afwisseling in gedichten is daarom fijn.

Van een gedicht een ritueel maken

Als leerkracht weet je het allerbeste wat voor jouw klas fijn is. En wanneer je aanvoelt dat het voor kinderen belangrijk kan zijn om een bepaald gedicht extra kracht bij te zetten, zoek dan bijvoorbeeld een voorwerp bij het gedicht. Wil je afscheid en verlies meer herkenning geven, dan kun je bijvoorbeeld een mooi kleed op een tafel leggen, en er een kaarsje op zetten om aan te steken. Je zult merken dat een brandende kaars extra gewicht geeft aan de woorden.

Hoe kun aan de slag gaan met een gedicht?

1. Bedenk een titel

Lees het gedicht voor zonder de titel te benoemen. Na afloop laat je kinderen een titel bedenken voor het gedicht.

2.Wat voel je?

Welke gevoel krijg je bij dit gedicht? Eventueel kun je gebruik maken van emotie-pictogrammen.

3. Aan wie denk je?

Een vraag die je kunt stellen als een gedicht bijvoorbeeld over afscheid nemen gaat. Je legt de vraag open neer en forceert niets. Kinderen hoeven geen antwoord te geven. Wel schep je op deze manier ruimte om kinderen eventueel de naam van een overleden dierbare te laten noemen.

4. Mooie zin of woord

Welke zin of woord uit het gedicht wil je op een briefje schrijven en bij je dragen?

5, Jouw illustratie

Maak een mooie tekening bij dit gedicht.

Suggesties voor dichtbundels

Ik huil omdat ik een traan heb, Stichting kinderen en poëzie

Gedichten van kinderen over verdriet, afscheid en de dood

Een bundel met gedichten die geschreven zijn door kinderen in de basisschoolleeftijd. De gedichten zullen ook andere kinderen aanspreken en deze kunnen hen tevens motiveren op zelf te gaan schrijven. De gedichten raken me enorm en nemen je mee in de wereld van de kinderen.

Superguppie, Edward van de Vendel

Een dichtbundel met korte gedichten over alledaagse dingen. Geschikt voor de onder- en middenbouw. Op blz. 22 staat het gedicht ‘Merel’. ‘Er lag een merel neergevouwen dood op het station.’

Lichtjes in je ogen, Hans & Monique Hagen

Mooie korte gedichtjes. Perfect voor kinderen in de kleuterleeftijd. Standaard ligt deze dichtbundel in mijn klas.

Op blz. 78 staat het gedicht pleisters. Over een poes die al zo oud is dat hij al bijna doodgaat misschien. Sluit mooi aan bij de ontwikkeling van kinderen.

Wat je moet doen als je over een nijlpaard struikelt, Edward van de Vendel & Martijn van der Linden

Gedichten waar je wat aan hebt

Fantastische gedichten die die allerlei situaties voorzien van advies in dichtvorm. Geschikt voor kinderen van de midden- en bovenbouw. Met humor en veel ruimte voor creatief denken en filosoferen.

Op blz. 32 staat het gedicht: Wat je moet doen als er iemand dood is gegaan die je niet zo goed kende.

Jij bent de liefste, Hans & Monique Hagen

Een dichtbundel geschikt voor onder- en middenbouw. Het gedicht ‘Als opa’ besteedt aandacht aan de levensloop.

Ik blijf altijd bij je, Sjoerd Kuyper & Marit Törnqvist

Deze dichtbundel vind ik geschikt voor de onder- en middenbouw. Het gedicht ‘Tijd’ kan een mooie aanzet zijn voor een gesprek over herinneringen en heden-verleden-toekomst.

Ik wou dat ik een vogel was, diverse auteurs

Een mooie verzameling met natuurgedichten: voor elke dag van het jaar een. Ook voor verschillende leeftijden geschikt. Op bladzijde 178 staat het gedicht ´Troostvogel´. En op bladzijde 225 het gedicht ´Dood vogeltje. Dit zijn slechts enkele suggesties. Want er staan nog veel meer mooie gedichten in deze bundel.

Doodgewoon, Bette Westera

Een dichtbundel met gedichten die allemaal over rouw en verlies gaan.

Als vlinders spreken konden, Yvonne van Emmerik

Een bundel met gedichten en verhalen rondom afscheid en dood. Ingedeeld per leeftijdscategorie.

Tips voor glinsterende gouden tranen

Wil jij mijn tips voor glinsterende gouden tranen ontvangen? Laat je e-mailadres achter en schrijf je in!