Op zoveel manieren is dit een prachtig en raak boek. Het raakt me extra omdat het gaat over het verlies van een broer. Het zoeken naar een manier om hiermee om te gaan, om het te verweven in jouw verhaal dat doorgaat, herken ik. Al doet eenieder dit natuurlijk op zijn eigen manier. De taal die de schrijfster op krachtige en metaforische wijze toevoegt aan het verhaal, zorgt voor lucht, een vleugje humor en mogelijke aanhaakmoment voor eigen ervaringen en gevoelens. En door de rouwbot, ofwel Ai Remember, past het ook nog eens helemaal in deze tijd.

Verhaal

De broer van Mijs, Joes, is dood. Wanneer ze naar zijn foto kijkt, voelt ze zich alsof er een olifant op haar borst gaat zitten. Ze gaat praten met een therapeut en ze merkt dat alles anders is nu. We reizen een stukje met Mijs mee en vinden op deze manier allerlei herkenningspunten ten aanzien van rouw. Voor onszelf en ook zeker voor de kinderen en jongeren die we tegenkomen. We lezen over hoe rouw in je lichaam kan zitten en je soms letterlijk even stil zet.

‘Er klautert een olifant op haar borst. Hij gaat zitten. BAM. Met zijn volle gewicht. Haar adem piept en kraakt en hapert.’

Voor, na en blijvend

We volgen Mijs in alles wat ze tegenkomt op school en thuis. En hoe het zo anders is dan voor de dood van Joes. Ze krijgt contact met de beste vriend van Joes, Bowie. En samen zoeken ze een weg door het leven. Wat ook krachtig is binnen dit verhaal is dat clichés als ‘verwerken’ en ‘een plekje geven’ aan bod komen. Evenals het nadenken over of je de tegenwoordige tijd of verleden tijd gebruikt voor het vertellen van je verhaal. Pure erkenning met een vleugje humor.

‘Hoe geef je iets wat je verloren hebt een plekje? Dat kan toch juist niet, als het kwijt is?

‘Joes is mijn beste vriend.’ ‘Was’, zegt Mijs. ‘Is, Dat stopt niet hoor. Jij bent toch ook nog zijn zusje? Dat houdt toch ook niet op. ‘

School

Ook het alledaagse schoolleven vormt een belangrijk element in het boek. De dilemma’s die Mijs tegenkomt en de woorden die ze hieraan geeft. We zien hoe op krachtige wijze wordt beschreven hoe dit voor Mijs is. Hoe ze nu over alles nadenkt en ze ermee om moet gaan dat haar leven voor altijd veranderd is. Het werkstuk dat ze moet maken voor biologie wordt een prachtige draad door het verhaal heen met een mooie en leerzame verbinding met het veranderde levensverhaal van Mijs. Want wat betekenen nu eigenlijk de begrippen: dood, levenloos, levend? En wat betekent het begrip levensecht voor Mijs? Een verrijkend vraagstuk dat ook in jouw klas een voedingsbodem voor gesprek kan vormen.

Eigentijds ritueel

Tijdens het schrijven van deze blog besef ik me dat ik niet teveel wil uitlichten om dat het juist zo mooi is om zelf de flow van het verhaal te voelen. Toch wil ik graag benoemen dat een eigentijds ritueel in dit boek, zo’n beetje aan het einde van dit verhaal, de uniciteit en waarde van persoonlijke symboliek benadrukt. Ben er echt van onder indruk en verklap dus niks. Maar ik weet zeker dat jij ook onder de indruk bent van een ritueel waarin alles samenkomt. En dit geeft kinderen dan weer de boodschap mee dat ook afscheid nemen persoonlijk en uniek mag zijn.

Verlies, verbinding en verder leven

Een boel vol nadenkers en prikkelende taal die kan helpen om uiting te geven aan verlies, verbinding en verder leven. De voortdurende band met diegene die gemist wordt, Joes in dit geval, staan centraal. En dan brengen technologische ontwikkelingen en mogelijkheden ons in dit verhaal misschien wel dichterbij onszelf en de voortdurende band met overleden dierbaren dan we misschien zouden denken. Ik gun het alle kinderen om dit boek te lezen of voorgelezen te krijgen. Want dit boek daagt je uit om de eigenheid rouw en verlies te erkennen en herkennen.

‘Haar lijf lacht en huilt tegelijk. Misschien ontstaat er daardoor een regenboog van binnen, net als wanneer de zon schijnt terwijl het regent. Regenbogen zijn prachtig.‘

Het Rouwpaspoort reist een heel schoolleven met een kind mee. Soms zijn er periodes die extra mogelijkheden geven om in te haken op specifieke elementen van het Rouwpaspoort. De kalendermomenten van de decemberperiode geven genoeg inhaakmomenten om mooie linkjes te kunnen leggen met het Rouwpaspoort. Van een aantal elementen uit het Rouwpaspoort geef ik aan hoe je dit extra kunt verankeren in het Rouwpaspoort in deze periode vol kalendermomenten. Ook kunnen er periodes in een jaar zijn dat een kind meer herkenning wil geven aan het verlies. Deze blog geeft richting en inspiratie om hier deze periode extra erkenning aan te geven. Ik beschrijf per element hoe je hier op in kunt haken de komende periode.

Rouw: ik kerst-mis je

Het element rouw geeft een uitleg over wat rouw kan zijn. In het Rouwpaspoort benadruk ik het unieke en persoonlijke element. Eventueel kun je met een kind, of in contact met de hele klas, dit element uitlichten in het kader van de feestperiode die eraan komt. Benadruk dan bijvoorbeeld het werkwoord kerst-missen. Ook kun je benadrukken dat plezier en verdriet naast elkaar kunnen en mogen bestaan. Op deze manier maak je het woord rouw bespreekbaar en kunnen kinderen meer leren over allerlei gevoelens, gedragingen en herinneringen die bij rouw kunnen horen. Een fijne Gouden levensles die je hier in de kerstperiode aan kunt koppelen is het maken van ‘Ik kerst-mis je’ kaarten.

‘Iemand kerst-missen gaat over missen in een extra dimensie. Juist in deze periode draait het om samenzijn. En dan kan de leegte van een dierbare missen of een situatie die voor altijd anders is, extra worden gevoeld.’

Kalender: welke dagen zijn in deze periode bijzonder?

Is er een speciale feestdag voor het kind? Misschien is in het leven van een kind een bepaalde feestdag extra belangrijk. Ook kan het zijn dat de feestdagen door een ingrijpende gebeurtenis nu anders wordt gevierd. Kinderen kunnen deze speciale dag op de kalender aangeven en er een symbool bij plakken/tekenen die voor het kind belangrijk is. Denk aan glitterstickertje, een symbool getekend met een mooie kleur pen.

Vragen: de feestmaand kan het stellen van levensvragen activeren

De feestmaand kan soms magisch denken en het stellen van levensvragen activeren. Zeker het verhaal van Sinterklaas kan dit soort vragen versterken. Magisch denken hoort bij de kleuterleeftijd en ook kinderen en groep 3 en 4 kunnen op een bepaalde manier nog magische oplossingen bedenken voor de dilemma’s in hun hoofd. Het element ‘vragen’ kan in deze periode van extra betekenis zijn, zodat kinderen de vraag die ze hebben (bijvoorbeeld aan Sinterklaas wanneer ze hier nog in geloven) neer kunnen zetten. Een antwoord is niet altijd mogelijk, maar dat hun vraag ruimte kan krijgen, is minstens zo belangrijk.

Gedachten: een helpende-feestdagen-gedachte

Gekoppeld aan feestdagen vroeger, een veranderde beleving of het extra voelen van gemis tijdens de feestdagen: kan het fijn zijn om samen stil te staan bij gedachten van het kind. Welke gevoelens horen hierbij? Zit er een verschil tussen gevoelens thuis en school? Het kind kan een helpende-feestdagen-gedachte bedenken. Help een kind eventueel op weg met het formuleren van een ik-zin.

• Ik mag je missen.
• Ik kan plezier hebben én verdrietig zijn.
• Ik denk deze dagen een beetje extra aan je.
• Ik noem jouw naam in de klas.

Troostberichtjes: een extra troostberichtje van de leerkracht

Wanneer je het kind goed volgt en je merkt dat een kind meer (h)erkenning wil geven aan het verlies, dan kun je in deze periode een extra troostberichtje in het Rouwpaspoort schrijven. Door er een mooie sticker of herkenbaar symbool van deze periode bij te plakken, wordt het troostberichtje extra gericht. Schrijf er ook de datum bij. Dit kan van extra waarde zijn wanneer een kind later terugleest in het Rouwpaspoort.

Herinneren: schrijf een herinnering met goud op één van de briefjes

Deze periode leent zich er extra voor om met de kinderen te herinneren en te herdenken. Werkwoorden die mooi zin voor kinderen om mee te nemen in hun leven. De ruimte ervaren dat herinneringen gedeeld mogen worden is van een grotere waarde dan we soms misschien denken. Wanneer je met de hele klas werkt rondom herinneringen (bijvoorbeeld met de Gouden Levensles Sint) is dit een mooie link naar het Rouwpaspoort. Laat eventueel een extra speciale herinneringen met gouden pen in het Rouwpaspoort schrijven. Versieren met stickertjes en symbolen werkt ook vaak goed en maakt het extra speciaal.

‘De herinnering is mijn glinstering

en zal voor mij zorgen

vroeger, vandaag en morgen‘

Dit helpt mij tijdens de feestdagenperiode

Mogelijk heeft een kind al eerder nagedacht over wat kan helpen op moeilijke momenten. Wat geeft ontspanning en rust? Wat is voor een kind fijn om te doen? Nu kan een kind kijken wat in deze periode op school fijn zou zijn? Loop samen nog eens de lijst door met de verschillende dingen om te doen wanneer je je niet zo prettig voelt. Wat kan in deze periode extra fijn zijn? Laat deze eventueel met een glimmend stickertje of een kleine stempeltje benadrukken. Ook kun je er als leerkracht drie uitkiezen die je een beetje verder uitwerkt of startklaar maakt voor het individuele kind en ook zeker voor de hele groep. Ik licht er een paar uit waar je mogelijk een extra verdieping aan kunt geven in deze periode.

1. Een kopje thee drinken. Een warme drank drinken benadrukt gezelligheid en verbinding. Wil je dit extra benadrukken? Dan is het boek ‘Warme melk met honing’ een fijne aanvulling. En hoe mooi om dit met de hele klas te doen, wanneer een kind dit in het Rouwpaspoort heeft aangegeven. Connectie!
2. Gebruik maken van helende zinnen/affirmaties. Denk bijvoorbeeld aan de volgende zinnen die extra passen in deze tijd. Ik denk een beetje extra aan je, ik mag je missen, ik mag plezier hebben en verdriet voelen.
3. Koken en bakken. Symbolische ingrediënten toevoegen. Wanneer je met de klas of in kleine groepjes iets gaat bakken in deze periode, kan het mooi zijn om tijdens het maakproces symbolische ingrediënten toe te voegen. Je kunt met kinderen brainstormen over welke speciale ingrediënten ze willen toevoegen. Welke symbolische ingrediënten zou jij toe willen voegen? Denk aan kracht, liefde, troost. Aan wie wil je deze speciale herinnerkoekjes geven? Hoe ga je het recept met symbolische ingrediënten bewaren? Schrijf het recept mooi uit en bewaar het achter in het Rouwpaspoort.

Dankbaar: Maak een dankbaarheidslijstje.

Naast alle aandacht voor verlanglijstjes kan dit een heerlijke activiteit zijn. Een positieve emotie die ook van groot belang is bij rouw. Bewust de aandacht richten op iets waar  je een positief gevoel van krijgt, kan een grote ondersteuning zijn in het stimuleren van veerkracht.

Tips: speciale tips voor de omgeving tijdens de decembermaand

Het onderdeel ‘tips’ geeft kinderen de ruimte om tips op te schrijven voor de omgeving. Wanneer het voor een kind fijn lijkt om deze tips toe te spitsen op deze feestperiode, denk dan samen na over wat het kind wel en juist niet fijn vindt. Deze informatie kan ook mooi worden doorgegeven aan de volgende leerkracht. Deze kan dan kort met het kind bespreken of de tips nog hetzelfde zijn of dat het in dat schooljaar juist anders is.

Ik denk aan je: herinner-gedicht

Lees samen het Sinterklaas-herinneringen-gedicht en plak deze op de Ik denk aan je pagina’s (in de bijlage vind je een kleinere versie van het Sinterklaas-herinner-gedicht. Welke herinnering schrijf je erbij? Welke herinnering zou jij willen inpakken in een cadeautje? Ook de komende jaren kan dit gedicht voor een kind een ondersteuning zijn. Bij het gedicht maakte Karien van Lieverdeliefste Illustratie, een mooie illustratie.

Ritueel. Zijn er speciale rituelen die je in de klas hebt gedaan in deze feestmaand? Denk bijvoorbeeld aan een ‘kaarsje in de klas’. Maak hier dan een foto van en plak deze bij het element ritueel in het Rouwpaspoort. En welke rituelen zijn er thuis? Hiervan kan het kind een tekening maken of een foto van een gedenkplek in de klas laten zien. Dit biedt tevens een mooie starter voor een klassengesprek over verschillende rituelen tijdens de feestdagen. Kinderen leren hierdoor dat eenieder een eigen feest-geschiedenis heeft.

Dit boek kan ik blijven lezen. Mijn jongere ik, het zusje dat haar broertje miste, en mijn volwassen ik voelen erkenning, liefde en verbondenheid bij het lezen van dit hartverwarmende verhaal. Ook ruim vijfendertig jaar later verwarmt dit boek mijn hart door de prachtige symboliek van hartjes die liefde en een voortdurende band benadrukken. Wat is Hartjespiet welkom voor alle mensen die iemand moeten missen. En dan is het extra speciaal dat dit boek het gemis van een broer of zus centraal stelt. Zo welkom in deze tijd.

Speciale vraag

Nora schrijft een perfecte brief voor Sinterklaas: zo begint het verhaal. Nora wil namelijk ook iets vragen voor haar overleden broertje. Mama vraagt zich af of Sinterklaas ook komt voor kindjes die gemist worden. De volgende dag heeft Nora een prachtige brief van Sinterklaas gekregen. En in deze brief wordt in dichtvorm Hartjespiet geïntroduceerd.

Natuurlijk ben ik je broertje niet vergeten

De Sint vergeet geen enkel kind.

Hartjespiet helpt me daarbij

Maak je dus maar geen zorgen.

Hartjessymboliek

En dan gaat Nora op zoek naar Hartjespiet. Opa helpt haar daarbij. En wanneer ze bij de stoomboot zijn, mag Nora kennis maken met Hartjespiet. En dan komt de hartjessymboliek in woord en beeld naar je toe. Dit maakt het zo krachtig. Samen met een kind of de kinderen in jouw klas kun je nadenken over alles wat Hartjespiet zo bijzonder en speciaal maakt. Dit zal een mooi lijstje met verbindende symbolen opleveren: symbooltaal. Bovendien nodigen de kleurrijke en gedetailleerde afbeeldingen echt uit tot stilstaan, inzoomen en aanhaken met jouw eigen verhaal.

Veilige verbinding

De erkenning en herkenning die kinderen in die boek kunnen vinden, staan bewust of onbewust op hun verlanglijstje. Want het gebeurt zeer regelmatig dat kinderen die iemand moeten missen, dit juist in deze tijd van verwondering en magisch denken zichtbaar maken: door het stellen van vragen, spel en bijzondere wensen op een verlanglijstje. En tegelijkertijd is mijn ervaring dat symboliek toevoegen aan deze tijd juist deze kinderen kan ondersteunen. Dit boek kan een veilige verbinding leggen om ook in deze tijd gemis bespreekbaar te maken.

Voortdurende band

Dit verhaal laat ons zien dat mensen die gemist worden er voor altijd bij horen. Hartjespiet geeft ons de mogelijkheid om kinderen met een beetje Sinterklaasmagie mee te geven dat een voortdurende band over de grenzen van leven en dood heengaat. De liefdevolle erkenning en speciale aandacht van Hartjespiet zorgt voor glinsteringen in gouden tranen. En ik hoop daarom dat dit boek in veel klassen voorgelezen gaat worden.

‘Het voelt hier zo bijzonder , zegt Nora stil.

“Bijzonder?’ vraagt Hartjespiet.

‘Ja, een beetje alsof deze kamer boordevol zit.

Boordevol…..liefde.

Tips voor in de klas

• Voorlezen in de klas. Wanneer je weet hebt van de gouden tranen in de klas, dan is het wellicht extra mooi om dit boek juist in de Sinterklaastijd voor te lezen. En tevens is het mooi en waardevol voor alle kinderen om Hartjespiet te leren kennen.

• Aanhaakmoment. Wanneer je aan het boek toevoegt dat Hartjespiet er is voor alle mensen die we missen, kan het een breed aanhaakmoment zijn in de klas waarbij kinderen delen en vertellen over de mensen die zij missen.
• Ritueel. Kies een moment om door middel van het blazen van bellen mensen te herinneren. En is er een kindje in de klas die een broertje of zusje moet missen, dan kun je in overleg met het kind hier beginnen met de start van het ritueel.
• Gouden boek. Voeg een gouden notitieboekje toe aan de schrijfhoek of op een herinnerplek in de klas. Kinderen kunnen dan op een eigen moment namen en herinneringen opschrijven in dit boekje.
• Hartjeszoektocht. Laat kinderen die dat willen zelf nog op zoek gaan naar alle hartjes in het boek. Er zijn er zoveel te vinden.
• Hartjespiet tekenen. Kinderen mogen zelf een Hartjespiet tekenen. De illustraties in het boek kunnen dienen als inspiratie. Bovendien vind je op deze website fijne kleurplaten: https://hartjespiet.be
• Verankering in het Rouwpaspoort. Laat een kind een plaatje van het boek in het Rouwpaspoort plakken. Bijvoorbeeld bij het element ´Ik denk aan je´. Ook kunnen kinderen zelf een Hartjespiet tekenen of de brief op rijm van Sinterklaas toevoegen aan het Rouwpaspoort. En wanneer jullie met de klas bellen blazen voor mensen die gemist worden, kan hiervan een foto of beschrijving worden gemaakt.

Boeken over het verlies van een huisdier kunnen voor veel kinderen zorgen voor een aanhaakmoment. Herkenbaarheid in eigen ervaringen zorgen ervoor dat ze aan kunnen haken met dat wat zij meegemaakt hebben. Ook kan het zorgen voor een verbindend element in de klas. Zeker een aanrader om dit boek toe te voegen aan de boekenkast in de klas. En om voor te lezen! 

Leerkracht met voelsprieten

Het verhaal start met een hele open opdracht voor alle kinderen. Ze mogen hun huisdier tekenen of een huisdier dat ze ooit hebben gehad. En als je nooit een huisdier hebt gehad, mogen ze het huisdier van hun dromen tekenen. Na deze opdracht volgen we het verhaal Tess en zachte beer. Verderop in het verhaal zien we hoe de juf na deze tekenopdracht alle kinderen ruimte geeft om aan te haken met hun eigen verlieservaring en het missen van een dier.

Opgroeien met beer

Tess denkt aan Beer. Beer was er al toen ze werd geboren en de volgende afbeeldingen laten mooi zien dat ze samen verder opgroeien. De nabijheid van een dier in het alledaagse leven zullen veel kinderen die opgroeien met een huisdier herkennen. En dan tijdens een weekend aan zee, gaat Beer dood.

‘Zijn lijfje voelde koud aan’

Boos en verdrietig

Tess voelt zich boos en verdrietig tegelijk. Voor veel kinderen die te maken krijgen met persoonlijk verlies, herkenbare emoties. Ook kan het verwarrend zijn. Daarom mooi en belangrijk dat dit verhaal dit benadrukt.

Cremeren

Soms is het even zoeken naar de juiste woorden om ‘cremeren’ te bespreken met kinderen. In dit verhaal wordt dit mooi verweven in het geheel. Samen met haar ouders denkt Tess na over hoe ze het as van Beer kan bewaren.

Denken aan

Dit is een werkwoord dat regelmatig terugkomt in dit verhaal. Een werkwoord dat kinderen in hun kracht zet. Want je mag altijd denken aan diegene die je mist. Aan het einde van het verhaal wordt door een metafoor benadrukt dat Beer voor altijd in haar hart woont. Deze metafoor kan mooi benadrukt worden omdat er eerder in het verhaal ook uitgebreide aandacht is geweest voor het biologische aspect van de dood. De kinderen krijgen eerlijke informatie en dit kan ze tegelijkertijd ondersteunen om naar een metafoor te zoeken die de voortdurende band benadrukt.

‘Als je heel blij bent, maakt je hart vreugdesprongetjes. Dat voelt heel leuk voor Zachte Beer, alsof hij heel even op de trampoline mag‘

Wederom een boek vol eerlijke informatie over de dood voor kinderen. Het is Sofie Jans opnieuw gelukt om op laagdrempelige wijze kinderen (en volwassenen) mee te nemen in het onderwerp dood. Het boek heeft een prettige opbouw waardoor het verhaal over Emily en haar omgeving na ieder stukje tekst wordt aangevuld met meer informatie over een specifiek onderwerp dat hoort bij de dood. Denk aan wat er met een lichaam gebeurt als je dood bent, wat hoort er bij dood en levend, over de hele wereld, wat is een begrafenis of een afscheidsceremonie, begraven  of cremeren en herinneren. De verschillende vragen die in het boek gesteld worden aan het kind, geven de kinderen de mogelijkheid om aan te haken met hun eigen verhaal en ervaringen. In deze blog licht ik een aantal onderwerpen uit.

Sleutelbegrippen

In verschillende onderzoeken worden vijf sleutelbegrippen beschreven die kinderen te ontwikkelen hebben, voordat ze het biologische aspect van de dood volledig kunnen begrijpen. Je ziet dat in dit verhaal verschillende sleutelbegrippen aan bod komen. En tijdens het lezen merk ik dat een heleboel vragen die kinderen met regelmaat stellen al beantwoord worden in de onderwerpen die ter sprake komen en in de vragen die hoofdpersoon Emily stelt. Geweldig dat een boek als dit tegemoet kan komen aan de behoefte die kinderen hebben om meer te leren over de dood. En dat dit boek jou als volwassene kan helpen in te tunen op de taal van kinderen.

1. Onomkeerbaarheid. Kinderen moeten nog leren en kunnen begrijpen dat de dood definitief is. En dat je niet eventjes dood kunt zijn. Kinderen snappen gedurende hun ontwikkeling steeds beter dat de dood definitief is en dat er geen terugkeer naar het leven mogelijk is.
2. Onontkoombaarheid. Het begrip dat alles wat leeft ook eens dood gaat.
3. Toepasselijkheid. Het begrip dat alleen levende dingen dood kunnen gaan.
4. Beëindiging. Het begrip dat alle processen in een lichaam op zullen houden te functioneren waarop de dood zal volgen.
5. Causaliteit. Het begrip dat dood uiteindelijk veroorzaakt wordt door afbraak van lichamelijke functies.

Oma Soep

Het verhaal start met het verhaal van Oma Soep. Deze oma maakte de heerlijkste tomatensoep met balletjes. Maar nu is ze doodgegaan. Mama vertelt Emily dat oma nu niet meer kan praten of bewegen. Het sleutelbegrip beëindiging komt hier aan bod. Wat ook mooi is aan Oma Soep is dat gelijk een symbool gekoppeld wordt aan een herinnering aan oma. En zo vormt de soep die oma zo lekker kon maken een rode draad door het verhaal. Ook interessant om aan de kinderen in jouw klas te vragen hoe ze hun opa of oma noemen. Meerdere opa’s en oma’s hebben een kernachtige en liefdevolle bijnaam. Een mooie vorm van symbooltaal.

‘Oma Soep kan niet meer praten of bewegen, maar je kunt haar nog wel zien en aanraken als je dat wilt.‘

Levensreis

De toegankelijke tekeningen in lichte kleuren laten de levensreis van een mens zien. Je kunt met kinderen bespreken hoe over het algemeen de levensreis van een mens gaat. Kinderen met persoonlijke ervaringen rondom het verlies van een persoon die doodging en niet heel oud was, kunnen deze tekeningen van de levensreis zien als een aanhaakmoment om zelf te vertellen over hun eigen ervaringen. Erkenning en herkenning tegelijk.

De dood in spel

Emily en Jasper spelen ridder en prinses. Emily doet alsof ze dood is. Fantastisch dat dit aan bod komt. Spelen is de eerste taal van kinderen. En kinderen verweven dit onderwerp regelmatig in hun spel. Hierbij kan meteen een mooie uitleg horen. Want als je speelt dat je dood bent, kunt je natuurlijk weer levend worden (want je was niet echt dood). Maar als je echt dood bent, kan dit niet. Op de volgende pagina zien we dan de verschillen tussen een dood lichaam en een levend lichaam. In duidelijke woorden wordt uitgelegd wat de kenmerken hiervan zijn.

Wie dood is, is helemaal dood. Die persoon kan niet meer opnieuw levend worden. Emily en Jasper kunnen dat wel doen om te spelen. Maar in het echte leven kan dat niet.

Huisdier

Het sleutelbegrip ´onontkoombaarheid´ wordt benadrukt in het hoofdstukje over het huisdier van Jasper: alles wat leeft gaat uiteindelijk dood. De volgende bladzijden laten een aantal tekeningen zien over leven en dood. Samen met de kinderen kun je kijken naar welke tekeningen bij elkaar horen. Ook dit benadrukt dat alle levende dingen dood kunnen gaan. Een mooie laagdrempelige manier om kinderen hier door middel van beelden meer over te leren.

Gevoelens

Hoe voel ik mij als iemand dood is? Het verhaal van Emily die oma Soep moet missen bespreekt in dit hoofdstukje hoe je je kunt voelen. Het magische denken wat gekoppeld kan worden aan schuldgevoel, herkenbaar bij jonge kinderen, wordt ook benoemd. Dit kan een mooie herkenningspunt zijn voor kinderen én tegelijkertijd een leermoment dat bepaald gedrag niet van invloed kan zijn op de dood van een persoon. En meer specifiek in dit verhaal betekent dit dat Oma Soep ook was doodgegaan als Emily wel met haar had willen puzzelen.

‘Is oma Soep doodgegaan omdat ik niet lief voor haar was?’

Knutselen

‘Mag ik nog iets knutselen voor iemand die dood is?’ Een treffende titel voor een situatie die waarschijnlijk herkenbaar is voor veel leerkrachten. Kinderen mogen iets knutselen voor iemand, in dit verhaal voor hun oma. En dan willen kinderen met een oma die dood is, vaak ook iets maken voor hun oma. Andere kinderen kunnen vrij direct reageren wanneer kinderen dit willen. En tegelijkertijd biedt dit een opening om alle kinderen te leren dat je zeker iets mag knutselen voor iemand die dood is. En dat dit kan horen bij herinneren en herdenken.

Alledaagse schoolleven

Het nawoord laat zien hoe het komt dat dit boek zo ontzettend goed en raak in elkaar zit. Sofie verloor zelf haar man en heeft zoals ze zelf zegt dit boek geschreven met haar kinderen in gedachten. Daarom ligt er nu een prachtig en waardevol boek dat kinderen serieus neemt in de vragen die ze hebben over de dood. Kinderen verdienen een boek als dit omdat juist zij ons laten zien dat de dood geen apart onderwerp is, maar een onderdeel van het hele leven. En dus ook van het alledaagse schoolleven. Een boek om de klas in te halen!

Tips voor in de klas

• Voorlezen! Absoluut gewoon beginnen met dit verhaal. 
• Volgen. Volg de kinderen in hoe ze reageren op de informatie en het verhaal. Mogelijk kun je bepaalde illustraties nog eens met een aantal kinderen bekijken en bespreken.
• Specifieke vraag. Pak dit boek erbij als een specifieke vraag naar voren komt in jouw groep. Het kan in woord en beeld ondersteunen om deze vraag ruimte te geven.

Kleine en grote verhalen van elke dag

Een topper om voor te lezen in de klas (vanaf groep 5). Dit boek geeft je veel haakjes om diepere thema’s bespreekbaar te maken. Samen met Gabriel en opa kun je in jouw klas allerlei levensthema’s en metaforen in de klas brengen.

Vriendschap

Niets is wat het lijkt. Een mooi hoofdstukje dat beschrijft dat gezinssamenstellingen kunnen verschillen. Soms is het zo anders dan je denkt. Nour en Gabriel leren elkaar kennen en merken dat het bij hen allebei anders is dan ze aanvankelijk dachten. Maar ook hebben ze een overeenkomst: zij moeten allebei hun ouders missen.

Een bijzonder spel

Dit is denk ik mijn lievelingshoofdstukje. Een nieuw juf van Gabriel introduceert een bijzonder spel. Wellicht inspiratie om in je eigen klas ook eens te doen. Over in jezelf geloven en dromen. Over wensen, tekens vinden en aandachtig zijn. Gabriel legt uit hoe hij zoveel andere dingen zag toe hij naar huis liep. En hoe je dan soms vol verwondering iets kunt vinden op een onverwachte plek: een teken.

‘Ze vertelde ons dat als je iets heel graag wilt, als je erin gelooft en ervoor openstaat…dat je het dan ook krijgt.’

1. Bedenkt wat je wenst en welk teken je wilt vinden
2. In je gedachten doe ja alsof je wens al is uitgekomen
3. Actie ondernemen: aandachtig zijn

Gouden levenslessen

Een boek om je te laten inspireren. En om te kijken waar jij en je klas extra aandacht op willen richten. Ook hier komt het werkwoord volgen weer van pas. Want juist met dit soort boodschappen en thema’s in een boek, kan het zo mooi zijn om te zien waar de behoefte van een klas ligt Laat je door Gabriel en Opa meenemen door kleine verhalen met een diepe boodschap. En voeg kleine en grote betekenissen toe aan schatkist van jullie klas.

Tips voor in de klas

• Symbooltaal. Welke zin uit dit boek wil je onthouden en bij je dragen? Maak een mooie briefje erbij.
• Speciale chocolade. Een mooi hoofdstukje in het boek is ‘Voor elk probleem is er een soort chocolade’. Hierin wordt chocolade als een soort medicijn gezien. Kinderen kunnen een eigen speciale reep ontwerpen voor iemand of voor zichzelf. Gaan hier ook speciale ingrediënten in?

Dit boek ging sinds ik het in mijn bezit heb al meerdere keren mee naar school. Niet om in één keer te lezen, maar om in een herkenbare vorm op meerdere momenten aandacht te kunnen besteden aan emoties. Samen met dit boek krijgen kinderen keer op keer de kans om te voelen en ontdekken dat eenieder emoties op zijn eigen wijze beleeft. In mijn klas ontdekten we bovendien een aantal tools die we op andere momenten konden inzetten: de hartjesademhaling en vulkanenstamp waren absoluut favoriet.

Voel

Het kleine wezentje Voel neemt ons mee langs tien verschillende emoties: Liefde, boosheid, onzekerheid, blijheid, jaloezie, dankbaarheid, verveling, verdriet, angst, eenzaamheid. In de inleiding wordt gesproken van een ontdekkingstocht door het boek heen. Hoe mooi het boek ook met deze uitleg te introduceren in de klas: ‘We gaan niet alleen lezen en kijken in dit boek, we gaan van alles ontdekken over emoties. We gaan samen op ontdekkingstocht.´

‘We gaan niet alleen lezen en kijken in dit boek, we gaan van alles ontdekken over emoties. We gaan samen op ontdekkingstocht.´

Opbouw

De herkenbaarheid van dit boek zit in de opbouw. Elke emotie start met een kijkplaat met een aantal prikkelende vragen daaronder. Op deze manier kom je al helemaal in de sfeer van de betreffende emotie en kunnen kinderen zowel visueel als auditief aangesproken worden. Daarna volg een korte beschrijving die fijn naar de kinderen toe is geschreven. Ook kan het voor jou als volwassene & onderwijsprofessional helpen om in te tunen op de taal van kinderen.

Verder inzoomen

Daarna zoom je verder in op de emotie door samen te kijken naar wanneer kinderen zich weleens zo voelen.  Zo worden er bij boosheid bijvoorbeeld een aantal dingen genoemd waardoor je je boos van kunt voelen. In de kring noemde ik de dingen op en konden kinderen gaan staan als ze zich in het voorbeeld herkenden. Deze zinnen bieden fijne gespreksstarters voor kinderen om erkenning

Doen

Sterk aan dit boek is dat er bij elke emotie beweeg en doe-activiteiten worden weergegeven. Je kunt samen met kinderen mooi ontdekken wat passend is in een bepaalde situatie. Zo vielen bij mij in de klas de vulkanenstamp en hartjesademhaling al goed in de smaak. En we konden deze op andere momenten herhalen.

Rouw en emoties

Een van de definities rondom rouw die ik vaak met leerkrachten en onderwijsprofessionals bespreek is de volgende: 

Rouw is de wirwar aan gevoelens die we meemaken als gevolg van een persoonlijk verlies. 

Rouw is een wirwar aan emoties. Het mooie aan alle inzichten rondom rouw op dit moment vind ik dat je niet alles alleen passief ondergaat, maar dat het ook een actieve component bevat. Ook dit boek benadrukt een actieve houding en geeft je genoeg handvatten om de emoties die je soms kunt voelen te bespreken en er fijne passende doe-activiteiten bij te vinden.

Ruimte voor rouw en verlies

Dit boek is met de emoties die besproken worden absoluut complementair aan het ruimte geven aan rouw en verlies in het leven van kinderen. Leren hoe te rouwen kan niet, maar kinderen kennis laten maken met allerlei bouwstenen voor rouw is wel degelijk mogelijk en voor grote waarde bij het integreren van persoonlijk verlies in het levensverhaal. Meer leren over emoties, ze herkennen en er uiting aan kunnen geven is een essentiële bouwsteen voor rouw.

Praktische handvatten

Dit boek geeft absoluut praktische handvatten om emoties bespreekbaar te maken en echt een plek te geven in het leven van kinderen. Dit kan op momenten met de hele klas en tegelijkertijd kan het van waarde zijn om dit boek erbij te pakken wanneer een kind worstelt met een bepaalde emotie. Het komende schooljaar ga ik met de kinderen op ontdekkingstocht door dit boek en voegen we waardevolle inzichten, tools en metaforen toe aan de schatkist van de klas.

Tips voor in de klas

• Schatkist. Zorg aan het begin van het schooljaar voor een fysieke schatkist die je gedurende het voorlezen & ontdekken van het boek vult met metaforen, teksten, overdenkingen en doe-activiteiten die de kinderen fijn vinden. Dit kun je bijvoorbeeld doen door met kleine pictogrammen en woorden en zinnen briefjes te maken. Zo bouw je aan de actieve dingen die kinderen kunnen doen om om te gaan met emoties en gevoelens.
• Herinner-toolkit. Ook hier kunnen bepaalde oefeningen en zinnen een onderdeel van worden. Voeg ze door een woord of symbool toe aan de herinner-toolkit van de klas. Misschien zijn er kinderen in jouw klas die rouw en verlies meemaken, een dierbare moeten missen of te maken hebben met een andere levensveranderende gebeurtenis. Kinderen kunnen wanneer ze willen herinneren en herdenken zelf een keuze maken uit de herinner-toolkit.

Een van mijn pijlers ten aanzien van leren over de dood, rouw en verlies is met kinderen ontdekken wat troosten inhoudt. Wanneer kinderen dingen meemaken die verdrietig zijn, dan willen de mensen om hen heen ze graag troosten. Maar wat is troosten?  En is het niet fijn om aan kinderen uit te leggen dat troosten niet betekent dat het verdriet direct weg moet zijn? Dit hartverwarmende prentenboek kan op een fijne manier ondersteunen bij meer leren over troosten. Dierenvriendjes Marty en Stella laten dit in woord en beeld zien.

De regen(boog)

Voor mij staat de regen in dit verhaal symbool voor allerlei dingen in het leven die je meemaakt en die ervoor kunnen zorgen dat je je verdrietig voelt. De ander kan het niet voor je oplossen, maar nabijheid kan fijn zijn. Marty laat zien dat hij Stella ziet en bij haar blijft. In eerste instantie gaat hij op zoek naar wat er aan de hand is en wat zou kunnen helpen. Precies wat kinderen vaak ook doen. Marty komt er achter dat samenzijn soms voldoende is. En dan is daar de regenboog: mooi om met kinderen in het licht van het ontstaan van een regenboog te bespreken dat er ook lichtpuntjes zijn. Regen en zonneschijn.

Dierenverhalen

Dierenverhalen kunnen voor kinderen vaak een veilige en vertrouwde manier zijn om meer te leren over verdriet en troost en dat je samen kan lopen. Marty en Stella laten ons zien dat het soms genoeg kan zijn als iemand je ziet en bij je is. En dan moet ik denken wat een docent op mijn rouw- en verliesbegeleidingsopleiding ooit zo: wanneer je samen een treinreis maakt gaat deze niet sneller, wel wordt het wellicht aangenamer. En zo kan het ook zijn met rouw en verdriet.  

Krachtige boodschap

De tekst op de achterkant vat al krachtig de boodschap van dit verhaal samen.

‘Soms zijn er geen woorden nodig om de ander te troosten. Er gewoon zijn is genoeg.’

Wat veel kinderen doen wanneer een ander verdriet voelt is de ander opvrolijken, grapjes maken en zoeken wat het verdriet kan oplossen. Hoe mooi dat we met behulp van dit verhaal een laagje dieper kunnen gaan en kinderen (en onszelf) op deze manier een waardevolle levensles meegeven.

Bevestiging van verdriet

Deze zin die ik ooit las in een speciale editie van het filosofie magazine.

‘We onderschatten de machteloosheid die de grondslag is zowel van verdriet als troost. Troost kan alleen verdriet bevestigen, niet wegnemen.’ Cornelis Verhoeven

Het is me bijgebleven en het bevat een belangrijk element in hoe we omgaan met kinderen en hun verdriet. En hoe we kinderen meer kunnen leren over troosten. Laten we ook op school een omgeving creëren waar er ruimte is voor verdriet. En daar kunnen Marty en Stella in dit mooie verhaal een mooie rol in spelen. 

Tips voor in de klas.

Troost in de klas. Gebruik dit verhaal om samen te kijken hoe je naar iemand kunt troosten. Je kunt benadrukken dat het verdriet niet gelijk weg is, maar dat het fijn kan zijn als er iemand bij je is.

Een hotel is voor veel kinderen een bekend fenomeen: ze zijn er zelf weleens geweest of weten wat de functie van een hotel is. Ze kennen het concept van verschillende kamers waarin allerlei gasten logeren. Op deze manier is het voor jonge kinderen al goed mogelijk om te transfer te maken naar een gevoelenshotel. Want hoe tof en overzichtelijk om dan in de kamers kennis te maken met allerlei gevoelens en deze misschien ook nog eens bij jezelf te herkennen. De manager van dit speciale hotel leert ons er van alles over.

‘Gevoelens heb je in allerlei soorten en maten. Sommige zijn groot andere zijn klein.’

Plek

Gedurende het verhaal komen er verschillende gevoelens voorbij. En allemaal verdienen ze een plek in hotel: een eigen kamer. De manager geeft aan in te checken bij Dankbaarheid als het even teveel wordt:  een mooie link bij mijn Rouwpaspoort. Ook daar nodig ik kinderen uit om dankbaarheidslijstjes te maken wanneer ze daar behoefte aan hebben.

Helpende metaforen

De metaforische taal is prachtig en krachtig. Want door dit verhaal leren we meer over de eigenschappen van gevoelens. Bijvoorbeeld dat ze komen en gaan. Soms kan het druk zijn in het hotel en zou je willen dat sommige gevoelens alvast uit zouden checken. Er zijn verschillende gevoelens die voorbij komen: soms sneller en een andere keer juist trager. En ook zijn er gevoelens die meer helpend zijn, zoals zelfvertrouwen, trots en liefde.

‘Als liefde komt logeren, is alles de moeite waard.’

Beleven en delen

Dit boek biedt verschillende mogelijkheden voor beleven en delen. Dit kan bijvoorbeeld door kinderen zelf, in de stijl van de illustraties van het boek, een eigen gevoelenshotel te laten vormgeven. Zelf deed ik dit als keuzeopdracht in de klas. Zwart papier, krijt en al tekenend kon ik met de kinderen die voor deze opdracht bezig waren, een mooi gesprek voeren over gevoelens. De kinderen waren vrij om zelf de kamers en hun bezoekers te bedenken. En dan is in sommige tekeningen een behoefte te lezen: welk gevoel maken ze zichtbaar?

‘In het Grote Gevoelenshotel is het nooit saai. Maar wat gevoelens er ook langskomen, ik weet dat ze altijd weer vertrekken.‘

Veilige verbinding

Dit boek schept door middel van de herkenbare functie van een hotel en met de manager die ruimte geeft aan de verschillende gevoelens, een veilige verbinding om in de klas gevoelens bespreekbaar te maken. Ook geeft dit verhaal je handvatten om taal te vinden om met kinderen in gesprek te gaan. Een boek om in verschillende klassen regelmatig terug te laten komen. Want hoe mooi als ook de klas als Gevoelenshotel kan dienen met de leerkracht én kinderen als manager van onze eigen gevoelens.

Tips voor in de klas

• Creatieve opdracht. Geef kinderen zwart papier en pastelkrijt. Ze kunnen hun eigen hotel vormgeven. Eventueel help je met het neerzetten van een kader.
• Dankbaarheidslijstjes. Met de hele klas aan de slag met Dankbaarheid. Mooi om in navolging op het boek de kinderen in te laten checken bij Dankbaarheid. Waarvoor voel jij je dankbaar? Je kunt met de klas een collectieve lijst maken of kinderen eigen lijstjes laten maken.  
• Manager. Wat zou jij als manager over de gevoelens in jouw hotel willen vertellen?

Een boek vol rijke taal en metaforen voor het bespreekbaar maken van gevoelens. Tijdens het voorlezen in mijn groep 2 viel het me op dat ook de diepe denkers werden aangesproken door dit verhaal. Een heerlijk voorleesboek met een zomerse vibe, mooi geïllustreerd en met mogelijke aanhaakmomentjes voor kinderen die eventueel iets willen delen over hun eigen gevoel en levensverhaal.

‘Anna is soms helemaal gevuld met donkerblauwe wolken, maar meestal is het lichtgeel in haar hoofd.‘

Gewoon Anna

We maken kennis met Anna, gewoon Anna zoals het verhaal zegt. En Anna heeft allerlei eigenschappen en gevoelens. Ze vindt ook dingen spannend, zoals onder water zwemmen en wennen in groep 3. De korte hoofdstukjes worden kernachtig samengevat in de titel. De illustraties zorgen voor een verdieping van de onderwerpen en geven tegelijkertijd op een sfeervolle manier lucht aan de thema’s die besproken worden. Een van mijn favoriete afbeeldingen is de grote illustratie waarop verschillende mensen aangeven waar ze bang voor zijn.

Kriebels in Anna’s buik

‘In Anna’s buik kriebelt het alsof er beestjes wonen, ontelbaar veel beestjes. Ze vliegen en zwermen zo wild als ontsnapte bijen of verhuizende mieren.’

Deze mooie zin verwijst uiteraard naar de titel van het boek. En benadrukt ook hoe Anna haar gevoelens beleeft. Wat ik een absolute verrijking vindt is dat de schrijfster er een weetje over mieren aan toevoegt. Er zijn altijd kinderen die juist zo’n informatief feitje oppikken en daardoor geboeid blijven luisteren naar het verhaal. Bovendien beschrijft dit korte hoofdstukje wanneer Anna deze kriebels in haar buik kan hebben. Mooie concrete voorbeelden die kunnen zorgen voor herkenning.

Weerbericht

Het buitenzwembad met het bijbehorende weerbericht verdeelt deze verhalenbundel onder in delen: zonneschijn, wolken, regen, onweer en ‘de zon komt terug’. En ieder overkoepelend weerbericht bevat weer een aantal korte hoofstukjes die hierbij passen. We volgen Anna in alledaagse situaties, overdenkingen, levensvragen en dilemma’s. De metaforen en beschrijvingen werken als een veilige verbinding om gevoelens bespreekbaar en herkenbaar te maken. Bovendien kun jij als leerkrachten op een aantal onderwerpen extra aanhaken door de metaforen in de klas ook uit te werken. Zie hiervoor de suggesties bij de tips voor in de klas.

Levensvragen

Mogelijk ken je wel die vragen die kinderen soms stellen en waar je niet direct een antwoord op hebt. Het hoofdstukje ‘Wat Anna zich afvraagt’ geeft ruimte aan deze vragen. Anna heeft allerlei vragen en deze worden opgesomd. Deze opsomming benadrukt  dat de ruimte die kinderen krijgen om vragen te stellen, belangrijker is dan het goede antwoord. Soms is dat goede antwoord er niet en herkennen we wellicht dezelfde wil om bepaalde levensvragen te ontraadselen ook bij onszelf.

De reis van de ziel

Een gesprek met oma bespreekt de mogelijke reis van de ziel. Ik vind het heel mooi als dit soort onderwerpen een plek vinden in een boek waarin allerlei onderwerpen aan bod komen. Dit benadrukt de plek van de dood in het alledaagse leven. En door een boek als dit voor te lezen, laat je kinderen zien en horen dat deze onderwerpen ook een onderdeel zijn van het schoolleven. We leren kinderen dan dat levensvragen gesteld mogen worden, dat het erbij hoort en dat we deze onderwerpen mogen onderzoeken en ontraadselen. Daarom een absolute verrijking voor de schoolbibliotheek.

Tips voor in de klas

• Chocoladetaart-gevoel. Wanneer heb jij weleens het chocoladetaart gevoel? Of hoe zou jij een fijn gevoel omschrijven?
• Straciatella-troost. Welke troost bedenk jij? Kijk samen naar allerlei verschillende soorten troost in jullie klas. Mogelijk komen deze soorten troost op een later moment nog van pas. Aanvullende tip: laat ieder kind zijn speciale troost op een papiertje schrijven en verzamel deze troost ideeën in een pot of mooi doosje.
• Vragenlijst. Wat de klas zich afvraagt. Anna vraagt zich allerlei dingen af. Maak samen met de kinderen een vragenlijstje. Zoals vaak gezegd wordt, is de ruimte voor de vragen belangrijker dan altijd de goede antwoorden. Soms hebben we deze ook niet.
• Jouw weerbericht. Om in te checken of gedurende de dag kunnen kinderen met behulp van het weerbericht hun gevoel aangeven.