Ik dook in dit boek en kon niet stoppen met lezen. De praktijk staat centraal en hier wordt theorie en kennis aan toegevoegd. Voor mij is dit de perfecte combinatie. En waren voor mij veel haakjes die mijn visie en missie met Mijn gouden traan verdiepten. Ik ervaar dit boek als inspiratie en ruggensteun. Het vult eerder opgedane kennis aan, verdiept mijn doel met Mijn gouden traan en benadrukt voor mij hoe belangrijk Gouden levenslessen in de klas zijn. Ik gun het alle onderwijsprofessionals die op school en in de klas ruimte willen geven aan de dood, rouw en verlies om zeker dit boek te lezen. In deze blog benoem ik een aantal voor mij belangrijke elementen uit het boek. Maar ga het vooral zelf lezen, want het inspireert en ik denk dat je absoluut aantekeningen gaat maken.

Kenniskapstokken alledaagse schoolleven

De modellen en bijbehorende kernbegrippen in dit boek, geven je kenniskapstokken en richting voor praktisch handelen in het dagelijkse schoolleven. Immers, de dood komt in ervaring en vanuit de ontwikkelingsbehoefte ook onze klassen binnen. En wat in dit boek ook de aandacht krijgt is dat wij als leerkracht ook ons verhaal meenemen. Zelf ervaar ik dat mijn persoonlijk verlies ervoor zorgt dat ik een enorme drijfveer voel om ook de dood, rouw en verlies te integreren in ons onderwijs.

´De zingeving van leraren aan hun eigen ervaringen met de dood klinkt door in de intentionaliteit van hun pedagogisch handelen bij het omgaan met de dood in de klas.´

Ervaringsleren

Hoe mooi dat Van den Brand het ervaringsleren uiteenzet. Hij benadrukt de grote waarde van dit leren. En tevens is het heel duidelijk dat er een groot verschil is met het doelgericht leren dat we gewend zijn wanneer we kijken naar mijlpalen en einddoelen. Ik tref hier een mooie basis voor de Gouden Levenslessen die ik aan het schrijven ben.

´Het begin van ervaringsleren heeft iets ongrijpbaars. We kunnen het niet plannen en beheersen, zoals bij het doelgerichte leren het geval is. Het verloop van ervaringsleren is circulair. As we ons openstellen voor negatieve ervaringen, blijven we ons leven lang leren.´

Contingentie

Van den Brand gebruikt de term contingentie voor fenomenen die ons overkomen en die bepalend zijn voor ons leven: denk aan onverwachte levensgebeurtenissen. En dan zijn er drie manieren van betekenisgeving ten aanzien van contingente ervaringen: ontkennen, erkennen en ontmoeten. Ik benoem dit kernbegrip in deze beschrijving omdat de contingente ervaringen een belangrijk elementen zijn voor het omgaan met de dood in de klas. Het is als onderwijsprofessional ondersteunend om hiervan te weten. Zeker omdat ‘omgaan met contingente ervaringen’ een proces is dat wij als leerkrachten kunnen ondersteunen. Een prachtig en waardevol uitgangspunt.

Horizon, ervaring, horizonversmelting

Brand haalt in zijn beschrijving van het ervaringsleren drie kernbegrippen van Gadamer aan: horizion, ervaring en horizonversmelting. De horizon beschrijft de voorkennis die iemand heeft, bepaalde verwachtingen die we hebben. En wanneer we ervaringen opdoen geven we deze betekenis door ze in te passen in onze horizon. Over het algemeen kun je zeggen dat een positieve ervaring binnen onze verwachtingen past en daardoor de eigen horizon intact laat. Een negatieve ervaring worden bepaalde verwachtingen tegengesproken, we worden ons bewust van een nieuwe horizon. We spreken van horizonversmelting als een kind een ingrijpende gebeurtenis kan integreren in zijn levensverhaal.

Verhalen

Als je me een beetje kent dat snap je dat ik met veel interesse het hoofdstuk over verhalen las. Wanneer je de beschreven perspectieven op zingeving hebt bekeken, is het mooi om de verschillende plots van een verhaal er eens bij te pakken wanneer je een boek over de dood, rouw en verlies leest. Dit helpt je om te bekijken wat de kinderen in jouw klas kan ondersteunen. Waar ligt het focuspunt van een verhaal? Literatuurwetenschapper Huisman onderzocht boeken over de dood en kwam tot vier plots: de groei-, zoek-, herstel- en chaosplot. Brand vult deze aan met nog drie andere plots: de ontkennings-, spirituele en de religieuze plot.

Rituelenkapstok

Fantastisch dat in dit hoofdstuk onder andere wordt verwezen naar zoals ik het noem ‘de rituelenkapstok’ van Lukken. Begrip en inzicht in de kernbegrippen die Lukken beschrijft dragen bij aan het kunnen symboliseren met de kinderen in jouw klas. De rituelen die ik maak voor klassen en groepen kinderen, zijn ook altijd in te delen naar aanleiding van de kernbegrippen symbool, symbooltaal en symboolhandeling.

Twee rode draden

Dit boek bevat twee rode draden die naar mijn mening precies de kern raken. Wanneer een kind, of hele klas, een ingrijpende gebeurtenis meemaakt, komt de belangrijke functie van school (het bieden van structuur en continuïteit) extra naar voren. Het is fijn als er een plek is waar alles ‘normaal’ doorgaat. En aan de andere kant is een rode draad dat het voor leerkrachten belangrijk is om aan te voelen wanneer kinderen het moeilijk hebben en wanneer bepaalde ondersteuning en begeleiding passend is. Dit boek biedt achtergrond, verdieping en een absolute ruggensteun om de dood te integreren in jouw onderwijs. Omdat het zo van waarde is voor de ontwikkeling van kinderen.

Als je denkt aan kinderen in rouw, en je vraagt je of hoe je hun gedrag en uitingen kunt typeren, dan is er niet één manier waarop kinderen dit laten zien. Rouw kan immers bestaan uit een wirwar aan emoties en wordt per persoon uniek beleefd. Wel kunnen er herkenbare elementen zijn. Een belangrijke pijler voor alle kinderen is dat ze leren over diverse emoties en deze bij zichzelf kunnen herkennen gedurende hun ontwikkeling. En daarom wilde ik graag een beschrijving maken van dit boek. Dwars, geen zin hebben en in de knoop zitten: wellicht herken je het bij kinderen in jouw klas. En nog mooier door dit verhaal gaan kinderen dit mogelijk bij zichzelf herkennen, ervaren ze dat het erbij mag horen en ontdekken ze dat er een manier kan zijn om weer door te gaan.

Werkwoorden

De afbeeldingen in dit boek laten zo goed zien hoe Lars zich voelt. De setting van de woestijn geeft een warme sfeer aan de woorden die met kracht bedrukken dat Lars geen zin heeft om met de kudde naar de oase te lopen. Klagen, sjokken, drammen, dralen, zwoegen, zweten, mokken en balen: werkwoorden die de vermoeide afbeeldingen van Lars kracht bijzetten.

Tekstwolkjes

De tekstwolkjes liet ik de kinderen in mijn klas nazeggen. Met kracht en een drammerige stem zegt de kring de woorden van Lars dan na. ‘Ik  kan niet! Ik wil niet! Ik ga niet!’ Mij helpt het op deze manier om de kinderen mee te nemen in dit gevoel.

De springmuis

De ontmoeting met Springmuis staat voor het opzoeken van veerkracht en oplossingsstrategieën in jezelf. Kinderen kunnen mooi nadenken over hoe het toch kan lukken om weer door te gaan. Hoe kom je uit een bepaald gevoel en kun je weer zin in de dag ervaren? Lars de Dromedaris en de springmuis zijn in dit verhaal een verrijking voor jouw klas, omdat je nooit genoeg verhalen kunt hebben die op toegankelijke en humoristische wijze deze levensonderwerpen bespreekbaar maken.

Zijn boosheid verdween als hij koos voor een lach.

En voor zin…

In alweer zo’n geweldige dag.

De band tussen een opa en zijn kleinzoon, de ijsvogels die voorbij vliegen en de rivier als een vast baken door de seizoenen heen zorgen in dit verhaal voor fijne en eerlijke elementen om de levensloop te bespreken. Dit  verhaal maakt in woord en beeld het leven bespreekbaar én de dood. De pracht van de natuur komt in de kleurrijke illustraties naar voren als een bedding waarin het hele leven kan bestaan.

Ijsvogel

Een herkenbaar tafereel: opa en kleinzoon hebben samen een fijne tijd in de natuur. Opa ziet een ijsvogel en is hier verheugd over. Aan het begin van het verhaal wordt de aandacht gericht op deze bijzondere vogel. Woord en beeld gaan uitgebreid in op de activiteiten van de ijsvogel en hoe de natuur er uitziet. Dit maakt het een heel sfeervol geheel. Waarbij de ijsvogel als bijzondere vogel benadrukt dat het bijzondere gesprekken en overdenkingen zijn die in dit verhaal worden gedeeld.

Eerlijk informatie

Opa legt aan zijn kleinkind van alles uit over het leven van de ijsvogel. En deze uitgebreide beschrijving van het leven legt linkjes met het leven van de mens. En dan weer als onderdeel van de natuur waar beide werelden bij horen. Daar wordt eerlijke informatie aan toegevoegd. Mooi hoe de dierenwereld en mensenwereld met elkaar verbonden worden. Dit kan voor kinderen een veilige setting zijn om te leren over het hele leven. Bovendien zorgt de natuur in dit verhaal voor een veilige basis. Iets wat altijd doorgaat.

“Niemand blijft voor altijd leven.’

‘Alleen de natuur gaat voor altijd door.’

Zorgen

De ijsvogels zorgen voor elkaar. Het mannetje voor het vrouwtje. En het vrouwtje dan weer voor de jonkies. Het leven en opgroeien van de ijsvogels zorgt elke keer voor een waardevolle transfer naar het leven van opa en zijn kleinkind. En ‘zorgen’ vind ik zo’n mooi werkwoord voor kinderen. Die voelen ze vaak vanuit zichzelf. En dan kan het voor kinderen die te maken krijgen met persoonlijk verlies extra mooi zijn om na te denken hoe je voor een overleden dierbare kunt zorgen.

‘Ik zal voor jou zorgen opa.’

Seizoenen

We volgen de ijsvogels door de seizoenen heen. De mooie beelden benadrukken deze beleving. En dan in de winter zijn de ijsvogels weg. Opa vertelt dat ze dood zijn. En dan wordt het weer lente. We zien het kleinkind alleen zitten op de steiger aan het water. En er vliegt weer een ijsvogel voorbij. Het kind mist zijn opa. Er wordt niet in woorden verteld dat opa dood is. Mogelijk vullen kinderen dit zelf aan. Dan merk je dat ze de diepere laag van het verhaal opgepakt hebben. Waardevolle info voor jou als leerkracht. Het allermooist is om de te bedenken dat in dit verhaal een Gouden levensles zit. En een onderdeel hiervan is dat kinderen beleven en delen. Dat hoef je als leerkracht alleen maar te volgen.

‘Ik wou dat opa er nog was.

Ik mis hem.’

Tips voor in de klas.

• De natuur gaat altijd door.  Bespreek met de kinderen hoe je dit kunt merken.
• Net zo speciaal als de ijsvogel. Over welk dier zouden de kinderen meer willen weten? In dit boek leren we meer over het leven van de ijsvogel, en mogelijk hebben kinderen ook ideeën over andere speciale dieren.
• Wie mis jij?  Het kind in het verhaal mist opa, wie mis jij?

Natuurlijk maak ik veel beschrijvingen van boeken die expliciet rouw en verlies bespreekbaar maken. Maar ook ben ik altijd op zoek naar boeken die raken aan deze thema´s. Onderwerpen die een bouwsteen voor veerkracht zijn en zodoende bijdragen aan het ruimte maken voor rouw en verlies en het kunnen integreren van ingrijpende gebeurtenissen in het levensverhaal.

Verbinding

Hoe mooi dat je als leerkracht met dit prachtige boek een tool in handen hebt om de verbondenheid met lieve mensen om je heen én de verbinding met jezelf te benadrukken. Verbinding, verlies en verder leven zijn drie dimensies die van groot belang zijn bij persoonlijk verlies. De dimensie verbinding staat in dit verhaal dus op meerdere manieren centraal. En dan is het fijn om te bedenken dat je door het lezen van dit verhaal (eventueel met creatieve verwerking) een bouwsteen voor veerkracht benadrukt.

Een kaart

In de klas mag Ava een kaart maken voor iemand maken die ze heel lief vindt. Het creatieve proces woord in woord benoemd en tevens laten ook de kleurrijke gedetailleerde illustraties dit zien. Ava vindt haar kaart prachtig geworden, maar naar wie ze deze zal sturen is nog een vraag.

‘Een kaart voor iemand die je heel lief vindt’, zegt de juf.

Lieve mensen

Ava denkt na over naar wie ze kaart zal sturen. En zo komen er allemaal lieve mensen voorbij. Mooie aanleiding om op deze manier ook stil te staan bij de netwerken van de kinderen in de klas. Ava benoemt fijne eigenschappen bij al die lieve mensen. Oma Senaida woont ver weg: in Curaçao. Hier komt ook het werkwoord ‘missen’ aan bod. Want Ava mist haar oma.

Of naar mama.

Haar armen zijn zacht en ze ruikt zo lekker.

Ik ben de liefste

De wending van het verhaal vonden de kinderen in mijn groep 2 prachtig. Want een kaart voor jezelf, dat is natuurlijk ook superfijn. We hebben samen de affirmerende zinnen opgezegd. En na het voorlezen van dit verhaal konden de kinderen collages maken: ‘Ik ben de liefste-collages’.

‘Soms ben ik verdrietig, dan voel ik me alleen.

Maar ik vind je altijd terug.

Ik ben blij dat je er bent.’

Dit boek kan een inspiratiebron zijn voor Gouden levenslessen. Het is ook mooi om te volgen welke boodschappen de kinderen uit dit boek halen. Een boek dat een waardevolle aanvulling is voor de schoolbibliotheek en mijns inziens inzetbaar in alle klassen.

Tips voor in de klas

• Ik ben de liefste-collage. Leg een stapel tijdschriften neer voor de kinderen waarin ze de mooiste afbeeldingen en woorden kunnen zoeken.
• Ik zinnen in het Rouwpaspoort. Het kan een krachtige verbinding zijn om mooie zinnen of een ‘ik ben de liefste’ kaart toe te voegen aan het Rouwpaspoort. Een anker van veerkracht dat zijn oorsprong vindt in dit verhaal.
• Elke dag een affirmerende zin. De zinnen die Ava aan zichzelf schrijft kunnen een aanzet vormen tot het bedenken van meer mooie affirmerende zinnen die de klas samen uitspreekt.en reis door gevoelens van verlies en leven

Een reis door gevoelens van verlies en leven

Een gelaagd boek over verbinding, verlies en verder leven. We maken kennis met Lieve die zich soms anders voelt. Het liefst zou ze een prinsesje willen zijn. Het is dan ook een krachtig element in dit verhaal dat ze haar hondje ‘Prinsesje’ noemt. Een vriendschap is geboren en de verbondenheid met haar hondje vormt de basis voor de belangrijke boodschap die dit boek brengt: alle gevoelens mogen er zijn.

Gevoelens in beeld

De dromerige tekeningen in pastelkleuren ondersteunen de tekst op krachtige wijze en geven de (voor)lezer de mogelijkheid om met de eigen binnenwereld aan te sluiten. Kinderen kunnen gevoelens die ze zelf ervaren koppelen aan de beelden en tegelijkertijd zich nog meer verplaatsen in wat Lieve meemaakt door de beelden die het verhaal zo mooi ondersteunen.

Nee hoor lieverd, zo gaat het leven, en daar mag jij best verdrietig en boos om zijn. ‘Ook dat mag gevoeld worden.’

Zonnestralen

Als er iets is wat kinderen en volwassenen gemeen hebben, is het dat we zoeken naar dat wat er na de dood is: after life. In dit boek wordt de lucht met de zon als specifiek symbool benoemd als een plek waar je de verbinding met diegene die je mist extra kunt voelen. De zonnestralen zorgen voor warmte en dit is weer een mooi link naar de kracht en waarde van herinneren. Dit onderdeel van het verhaal kan een waardevol aanhaakmoment zijn voor kinderen (en volwassenen) om zelf te symboliseren ten aanzien van de voortdurende band met een overleden dierbare.

Steeds wanneer we niet meer samen kunnen zijn met iemand die ons heel erg lief is, iemand waar we heel erg veel van houden, zal die nooit verder dan een gedachte van jou vandaan zijn.

Voortdurende band

Verbinding, de voortdurende band, staat centraal in dit boek. Wanneer Lieve ontdekt dat er altijd een verbinding zal zijn met de mensen en dieren die gemist worden, ervaar zij dit als een schat. Een schat vol met liefde. Mooi en symbolisch hoe dit beschreven wordt.

Gouden levenslessen

De vriendschap met Prinsesje en daarna het afscheid van haar vriendje, bieden een basis voor kinderen en veilige laag om te leren dat ook dit bij het leven hoort. En tegelijkertijd worden dromen en de toekomst ook belicht in het verhaal. Lieve ontmoet nieuwe vriendjes, heeft dromen en kan altijd denken aan de dierbaren die ze mist. Het maakt dit een compleet boek voor Gouden levenslessen. Oprecht een reis door gevoelens, zoals de ondertitel beschrijft.

Op zoveel manieren is dit een prachtig en raak boek. Het raakt me extra omdat het gaat over het verlies van een broer. Het zoeken naar een manier om hiermee om te gaan, om het te verweven in jouw verhaal dat doorgaat, herken ik. Al doet eenieder dit natuurlijk op zijn eigen manier. De taal die de schrijfster op krachtige en metaforische wijze toevoegt aan het verhaal, zorgt voor lucht, een vleugje humor en mogelijke aanhaakmoment voor eigen ervaringen en gevoelens. En door de rouwbot, ofwel Ai Remember, past het ook nog eens helemaal in deze tijd.

Verhaal

De broer van Mijs, Joes, is dood. Wanneer ze naar zijn foto kijkt, voelt ze zich alsof er een olifant op haar borst gaat zitten. Ze gaat praten met een therapeut en ze merkt dat alles anders is nu. We reizen een stukje met Mijs mee en vinden op deze manier allerlei herkenningspunten ten aanzien van rouw. Voor onszelf en ook zeker voor de kinderen en jongeren die we tegenkomen. We lezen over hoe rouw in je lichaam kan zitten en je soms letterlijk even stil zet.

‘Er klautert een olifant op haar borst. Hij gaat zitten. BAM. Met zijn volle gewicht. Haar adem piept en kraakt en hapert.’

Voor, na en blijvend

We volgen Mijs in alles wat ze tegenkomt op school en thuis. En hoe het zo anders is dan voor de dood van Joes. Ze krijgt contact met de beste vriend van Joes, Bowie. En samen zoeken ze een weg door het leven. Wat ook krachtig is binnen dit verhaal is dat clichés als ‘verwerken’ en ‘een plekje geven’ aan bod komen. Evenals het nadenken over of je de tegenwoordige tijd of verleden tijd gebruikt voor het vertellen van je verhaal. Pure erkenning met een vleugje humor.

‘Hoe geef je iets wat je verloren hebt een plekje? Dat kan toch juist niet, als het kwijt is?

‘Joes is mijn beste vriend.’ ‘Was’, zegt Mijs. ‘Is, Dat stopt niet hoor. Jij bent toch ook nog zijn zusje? Dat houdt toch ook niet op. ‘

School

Ook het alledaagse schoolleven vormt een belangrijk element in het boek. De dilemma’s die Mijs tegenkomt en de woorden die ze hieraan geeft. We zien hoe op krachtige wijze wordt beschreven hoe dit voor Mijs is. Hoe ze nu over alles nadenkt en ze ermee om moet gaan dat haar leven voor altijd veranderd is. Het werkstuk dat ze moet maken voor biologie wordt een prachtige draad door het verhaal heen met een mooie en leerzame verbinding met het veranderde levensverhaal van Mijs. Want wat betekenen nu eigenlijk de begrippen: dood, levenloos, levend? En wat betekent het begrip levensecht voor Mijs? Een verrijkend vraagstuk dat ook in jouw klas een voedingsbodem voor gesprek kan vormen.

Eigentijds ritueel

Tijdens het schrijven van deze blog besef ik me dat ik niet teveel wil uitlichten om dat het juist zo mooi is om zelf de flow van het verhaal te voelen. Toch wil ik graag benoemen dat een eigentijds ritueel in dit boek, zo’n beetje aan het einde van dit verhaal, de uniciteit en waarde van persoonlijke symboliek benadrukt. Ben er echt van onder indruk en verklap dus niks. Maar ik weet zeker dat jij ook onder de indruk bent van een ritueel waarin alles samenkomt. En dit geeft kinderen dan weer de boodschap mee dat ook afscheid nemen persoonlijk en uniek mag zijn.

Verlies, verbinding en verder leven

Een boel vol nadenkers en prikkelende taal die kan helpen om uiting te geven aan verlies, verbinding en verder leven. De voortdurende band met diegene die gemist wordt, Joes in dit geval, staan centraal. En dan brengen technologische ontwikkelingen en mogelijkheden ons in dit verhaal misschien wel dichterbij onszelf en de voortdurende band met overleden dierbaren dan we misschien zouden denken. Ik gun het alle kinderen om dit boek te lezen of voorgelezen te krijgen. Want dit boek daagt je uit om de eigenheid rouw en verlies te erkennen en herkennen.

‘Haar lijf lacht en huilt tegelijk. Misschien ontstaat er daardoor een regenboog van binnen, net als wanneer de zon schijnt terwijl het regent. Regenbogen zijn prachtig.‘

Het Rouwpaspoort reist een heel schoolleven met een kind mee. Soms zijn er periodes die extra mogelijkheden geven om in te haken op specifieke elementen van het Rouwpaspoort. De kalendermomenten van de decemberperiode geven genoeg inhaakmomenten om mooie linkjes te kunnen leggen met het Rouwpaspoort. Van een aantal elementen uit het Rouwpaspoort geef ik aan hoe je dit extra kunt verankeren in het Rouwpaspoort in deze periode vol kalendermomenten. Ook kunnen er periodes in een jaar zijn dat een kind meer herkenning wil geven aan het verlies. Deze blog geeft richting en inspiratie om hier deze periode extra erkenning aan te geven. Ik beschrijf per element hoe je hier op in kunt haken de komende periode.

Rouw: ik kerst-mis je

Het element rouw geeft een uitleg over wat rouw kan zijn. In het Rouwpaspoort benadruk ik het unieke en persoonlijke element. Eventueel kun je met een kind, of in contact met de hele klas, dit element uitlichten in het kader van de feestperiode die eraan komt. Benadruk dan bijvoorbeeld het werkwoord kerst-missen. Ook kun je benadrukken dat plezier en verdriet naast elkaar kunnen en mogen bestaan. Op deze manier maak je het woord rouw bespreekbaar en kunnen kinderen meer leren over allerlei gevoelens, gedragingen en herinneringen die bij rouw kunnen horen. Een fijne Gouden levensles die je hier in de kerstperiode aan kunt koppelen is het maken van ‘Ik kerst-mis je’ kaarten.

‘Iemand kerst-missen gaat over missen in een extra dimensie. Juist in deze periode draait het om samenzijn. En dan kan de leegte van een dierbare missen of een situatie die voor altijd anders is, extra worden gevoeld.’

Kalender: welke dagen zijn in deze periode bijzonder?

Is er een speciale feestdag voor het kind? Misschien is in het leven van een kind een bepaalde feestdag extra belangrijk. Ook kan het zijn dat de feestdagen door een ingrijpende gebeurtenis nu anders wordt gevierd. Kinderen kunnen deze speciale dag op de kalender aangeven en er een symbool bij plakken/tekenen die voor het kind belangrijk is. Denk aan glitterstickertje, een symbool getekend met een mooie kleur pen.

Vragen: de feestmaand kan het stellen van levensvragen activeren

De feestmaand kan soms magisch denken en het stellen van levensvragen activeren. Zeker het verhaal van Sinterklaas kan dit soort vragen versterken. Magisch denken hoort bij de kleuterleeftijd en ook kinderen en groep 3 en 4 kunnen op een bepaalde manier nog magische oplossingen bedenken voor de dilemma’s in hun hoofd. Het element ‘vragen’ kan in deze periode van extra betekenis zijn, zodat kinderen de vraag die ze hebben (bijvoorbeeld aan Sinterklaas wanneer ze hier nog in geloven) neer kunnen zetten. Een antwoord is niet altijd mogelijk, maar dat hun vraag ruimte kan krijgen, is minstens zo belangrijk.

Gedachten: een helpende-feestdagen-gedachte

Gekoppeld aan feestdagen vroeger, een veranderde beleving of het extra voelen van gemis tijdens de feestdagen: kan het fijn zijn om samen stil te staan bij gedachten van het kind. Welke gevoelens horen hierbij? Zit er een verschil tussen gevoelens thuis en school? Het kind kan een helpende-feestdagen-gedachte bedenken. Help een kind eventueel op weg met het formuleren van een ik-zin.

• Ik mag je missen.
• Ik kan plezier hebben én verdrietig zijn.
• Ik denk deze dagen een beetje extra aan je.
• Ik noem jouw naam in de klas.

Troostberichtjes: een extra troostberichtje van de leerkracht

Wanneer je het kind goed volgt en je merkt dat een kind meer (h)erkenning wil geven aan het verlies, dan kun je in deze periode een extra troostberichtje in het Rouwpaspoort schrijven. Door er een mooie sticker of herkenbaar symbool van deze periode bij te plakken, wordt het troostberichtje extra gericht. Schrijf er ook de datum bij. Dit kan van extra waarde zijn wanneer een kind later terugleest in het Rouwpaspoort.

Herinneren: schrijf een herinnering met goud op één van de briefjes

Deze periode leent zich er extra voor om met de kinderen te herinneren en te herdenken. Werkwoorden die mooi zin voor kinderen om mee te nemen in hun leven. De ruimte ervaren dat herinneringen gedeeld mogen worden is van een grotere waarde dan we soms misschien denken. Wanneer je met de hele klas werkt rondom herinneringen (bijvoorbeeld met de Gouden Levensles Sint) is dit een mooie link naar het Rouwpaspoort. Laat eventueel een extra speciale herinneringen met gouden pen in het Rouwpaspoort schrijven. Versieren met stickertjes en symbolen werkt ook vaak goed en maakt het extra speciaal.

‘De herinnering is mijn glinstering

en zal voor mij zorgen

vroeger, vandaag en morgen‘

Dit helpt mij tijdens de feestdagenperiode

Mogelijk heeft een kind al eerder nagedacht over wat kan helpen op moeilijke momenten. Wat geeft ontspanning en rust? Wat is voor een kind fijn om te doen? Nu kan een kind kijken wat in deze periode op school fijn zou zijn? Loop samen nog eens de lijst door met de verschillende dingen om te doen wanneer je je niet zo prettig voelt. Wat kan in deze periode extra fijn zijn? Laat deze eventueel met een glimmend stickertje of een kleine stempeltje benadrukken. Ook kun je er als leerkracht drie uitkiezen die je een beetje verder uitwerkt of startklaar maakt voor het individuele kind en ook zeker voor de hele groep. Ik licht er een paar uit waar je mogelijk een extra verdieping aan kunt geven in deze periode.

1. Een kopje thee drinken. Een warme drank drinken benadrukt gezelligheid en verbinding. Wil je dit extra benadrukken? Dan is het boek ‘Warme melk met honing’ een fijne aanvulling. En hoe mooi om dit met de hele klas te doen, wanneer een kind dit in het Rouwpaspoort heeft aangegeven. Connectie!
2. Gebruik maken van helende zinnen/affirmaties. Denk bijvoorbeeld aan de volgende zinnen die extra passen in deze tijd. Ik denk een beetje extra aan je, ik mag je missen, ik mag plezier hebben en verdriet voelen.
3. Koken en bakken. Symbolische ingrediënten toevoegen. Wanneer je met de klas of in kleine groepjes iets gaat bakken in deze periode, kan het mooi zijn om tijdens het maakproces symbolische ingrediënten toe te voegen. Je kunt met kinderen brainstormen over welke speciale ingrediënten ze willen toevoegen. Welke symbolische ingrediënten zou jij toe willen voegen? Denk aan kracht, liefde, troost. Aan wie wil je deze speciale herinnerkoekjes geven? Hoe ga je het recept met symbolische ingrediënten bewaren? Schrijf het recept mooi uit en bewaar het achter in het Rouwpaspoort.

Dankbaar: Maak een dankbaarheidslijstje.

Naast alle aandacht voor verlanglijstjes kan dit een heerlijke activiteit zijn. Een positieve emotie die ook van groot belang is bij rouw. Bewust de aandacht richten op iets waar  je een positief gevoel van krijgt, kan een grote ondersteuning zijn in het stimuleren van veerkracht.

Tips: speciale tips voor de omgeving tijdens de decembermaand

Het onderdeel ‘tips’ geeft kinderen de ruimte om tips op te schrijven voor de omgeving. Wanneer het voor een kind fijn lijkt om deze tips toe te spitsen op deze feestperiode, denk dan samen na over wat het kind wel en juist niet fijn vindt. Deze informatie kan ook mooi worden doorgegeven aan de volgende leerkracht. Deze kan dan kort met het kind bespreken of de tips nog hetzelfde zijn of dat het in dat schooljaar juist anders is.

Ik denk aan je: herinner-gedicht

Lees samen het Sinterklaas-herinneringen-gedicht en plak deze op de Ik denk aan je pagina’s (in de bijlage vind je een kleinere versie van het Sinterklaas-herinner-gedicht. Welke herinnering schrijf je erbij? Welke herinnering zou jij willen inpakken in een cadeautje? Ook de komende jaren kan dit gedicht voor een kind een ondersteuning zijn. Bij het gedicht maakte Karien van Lieverdeliefste Illustratie, een mooie illustratie.

Ritueel. Zijn er speciale rituelen die je in de klas hebt gedaan in deze feestmaand? Denk bijvoorbeeld aan een ‘kaarsje in de klas’. Maak hier dan een foto van en plak deze bij het element ritueel in het Rouwpaspoort. En welke rituelen zijn er thuis? Hiervan kan het kind een tekening maken of een foto van een gedenkplek in de klas laten zien. Dit biedt tevens een mooie starter voor een klassengesprek over verschillende rituelen tijdens de feestdagen. Kinderen leren hierdoor dat eenieder een eigen feest-geschiedenis heeft.

Dit boek kan ik blijven lezen. Mijn jongere ik, het zusje dat haar broertje miste, en mijn volwassen ik voelen erkenning, liefde en verbondenheid bij het lezen van dit hartverwarmende verhaal. Ook ruim vijfendertig jaar later verwarmt dit boek mijn hart door de prachtige symboliek van hartjes die liefde en een voortdurende band benadrukken. Wat is Hartjespiet welkom voor alle mensen die iemand moeten missen. En dan is het extra speciaal dat dit boek het gemis van een broer of zus centraal stelt. Zo welkom in deze tijd.

Speciale vraag

Nora schrijft een perfecte brief voor Sinterklaas: zo begint het verhaal. Nora wil namelijk ook iets vragen voor haar overleden broertje. Mama vraagt zich af of Sinterklaas ook komt voor kindjes die gemist worden. De volgende dag heeft Nora een prachtige brief van Sinterklaas gekregen. En in deze brief wordt in dichtvorm Hartjespiet geïntroduceerd.

Natuurlijk ben ik je broertje niet vergeten

De Sint vergeet geen enkel kind.

Hartjespiet helpt me daarbij

Maak je dus maar geen zorgen.

Hartjessymboliek

En dan gaat Nora op zoek naar Hartjespiet. Opa helpt haar daarbij. En wanneer ze bij de stoomboot zijn, mag Nora kennis maken met Hartjespiet. En dan komt de hartjessymboliek in woord en beeld naar je toe. Dit maakt het zo krachtig. Samen met een kind of de kinderen in jouw klas kun je nadenken over alles wat Hartjespiet zo bijzonder en speciaal maakt. Dit zal een mooi lijstje met verbindende symbolen opleveren: symbooltaal. Bovendien nodigen de kleurrijke en gedetailleerde afbeeldingen echt uit tot stilstaan, inzoomen en aanhaken met jouw eigen verhaal.

Veilige verbinding

De erkenning en herkenning die kinderen in die boek kunnen vinden, staan bewust of onbewust op hun verlanglijstje. Want het gebeurt zeer regelmatig dat kinderen die iemand moeten missen, dit juist in deze tijd van verwondering en magisch denken zichtbaar maken: door het stellen van vragen, spel en bijzondere wensen op een verlanglijstje. En tegelijkertijd is mijn ervaring dat symboliek toevoegen aan deze tijd juist deze kinderen kan ondersteunen. Dit boek kan een veilige verbinding leggen om ook in deze tijd gemis bespreekbaar te maken.

Voortdurende band

Dit verhaal laat ons zien dat mensen die gemist worden er voor altijd bij horen. Hartjespiet geeft ons de mogelijkheid om kinderen met een beetje Sinterklaasmagie mee te geven dat een voortdurende band over de grenzen van leven en dood heengaat. De liefdevolle erkenning en speciale aandacht van Hartjespiet zorgt voor glinsteringen in gouden tranen. En ik hoop daarom dat dit boek in veel klassen voorgelezen gaat worden.

‘Het voelt hier zo bijzonder , zegt Nora stil.

“Bijzonder?’ vraagt Hartjespiet.

‘Ja, een beetje alsof deze kamer boordevol zit.

Boordevol…..liefde.

Tips voor in de klas

• Voorlezen in de klas. Wanneer je weet hebt van de gouden tranen in de klas, dan is het wellicht extra mooi om dit boek juist in de Sinterklaastijd voor te lezen. En tevens is het mooi en waardevol voor alle kinderen om Hartjespiet te leren kennen.

• Aanhaakmoment. Wanneer je aan het boek toevoegt dat Hartjespiet er is voor alle mensen die we missen, kan het een breed aanhaakmoment zijn in de klas waarbij kinderen delen en vertellen over de mensen die zij missen.
• Ritueel. Kies een moment om door middel van het blazen van bellen mensen te herinneren. En is er een kindje in de klas die een broertje of zusje moet missen, dan kun je in overleg met het kind hier beginnen met de start van het ritueel.
• Gouden boek. Voeg een gouden notitieboekje toe aan de schrijfhoek of op een herinnerplek in de klas. Kinderen kunnen dan op een eigen moment namen en herinneringen opschrijven in dit boekje.
• Hartjeszoektocht. Laat kinderen die dat willen zelf nog op zoek gaan naar alle hartjes in het boek. Er zijn er zoveel te vinden.
• Hartjespiet tekenen. Kinderen mogen zelf een Hartjespiet tekenen. De illustraties in het boek kunnen dienen als inspiratie. Bovendien vind je op deze website fijne kleurplaten: https://hartjespiet.be
• Verankering in het Rouwpaspoort. Laat een kind een plaatje van het boek in het Rouwpaspoort plakken. Bijvoorbeeld bij het element ´Ik denk aan je´. Ook kunnen kinderen zelf een Hartjespiet tekenen of de brief op rijm van Sinterklaas toevoegen aan het Rouwpaspoort. En wanneer jullie met de klas bellen blazen voor mensen die gemist worden, kan hiervan een foto of beschrijving worden gemaakt.

Boeken over het verlies van een huisdier kunnen voor veel kinderen zorgen voor een aanhaakmoment. Herkenbaarheid in eigen ervaringen zorgen ervoor dat ze aan kunnen haken met dat wat zij meegemaakt hebben. Ook kan het zorgen voor een verbindend element in de klas. Zeker een aanrader om dit boek toe te voegen aan de boekenkast in de klas. En om voor te lezen! 

Leerkracht met voelsprieten

Het verhaal start met een hele open opdracht voor alle kinderen. Ze mogen hun huisdier tekenen of een huisdier dat ze ooit hebben gehad. En als je nooit een huisdier hebt gehad, mogen ze het huisdier van hun dromen tekenen. Na deze opdracht volgen we het verhaal Tess en zachte beer. Verderop in het verhaal zien we hoe de juf na deze tekenopdracht alle kinderen ruimte geeft om aan te haken met hun eigen verlieservaring en het missen van een dier.

Opgroeien met beer

Tess denkt aan Beer. Beer was er al toen ze werd geboren en de volgende afbeeldingen laten mooi zien dat ze samen verder opgroeien. De nabijheid van een dier in het alledaagse leven zullen veel kinderen die opgroeien met een huisdier herkennen. En dan tijdens een weekend aan zee, gaat Beer dood.

‘Zijn lijfje voelde koud aan’

Boos en verdrietig

Tess voelt zich boos en verdrietig tegelijk. Voor veel kinderen die te maken krijgen met persoonlijk verlies, herkenbare emoties. Ook kan het verwarrend zijn. Daarom mooi en belangrijk dat dit verhaal dit benadrukt.

Cremeren

Soms is het even zoeken naar de juiste woorden om ‘cremeren’ te bespreken met kinderen. In dit verhaal wordt dit mooi verweven in het geheel. Samen met haar ouders denkt Tess na over hoe ze het as van Beer kan bewaren.

Denken aan

Dit is een werkwoord dat regelmatig terugkomt in dit verhaal. Een werkwoord dat kinderen in hun kracht zet. Want je mag altijd denken aan diegene die je mist. Aan het einde van het verhaal wordt door een metafoor benadrukt dat Beer voor altijd in haar hart woont. Deze metafoor kan mooi benadrukt worden omdat er eerder in het verhaal ook uitgebreide aandacht is geweest voor het biologische aspect van de dood. De kinderen krijgen eerlijke informatie en dit kan ze tegelijkertijd ondersteunen om naar een metafoor te zoeken die de voortdurende band benadrukt.

‘Als je heel blij bent, maakt je hart vreugdesprongetjes. Dat voelt heel leuk voor Zachte Beer, alsof hij heel even op de trampoline mag‘

Wederom een boek vol eerlijke informatie over de dood voor kinderen. Het is Sofie Jans opnieuw gelukt om op laagdrempelige wijze kinderen (en volwassenen) mee te nemen in het onderwerp dood. Het boek heeft een prettige opbouw waardoor het verhaal over Emily en haar omgeving na ieder stukje tekst wordt aangevuld met meer informatie over een specifiek onderwerp dat hoort bij de dood. Denk aan wat er met een lichaam gebeurt als je dood bent, wat hoort er bij dood en levend, over de hele wereld, wat is een begrafenis of een afscheidsceremonie, begraven  of cremeren en herinneren. De verschillende vragen die in het boek gesteld worden aan het kind, geven de kinderen de mogelijkheid om aan te haken met hun eigen verhaal en ervaringen. In deze blog licht ik een aantal onderwerpen uit.

Sleutelbegrippen

In verschillende onderzoeken worden vijf sleutelbegrippen beschreven die kinderen te ontwikkelen hebben, voordat ze het biologische aspect van de dood volledig kunnen begrijpen. Je ziet dat in dit verhaal verschillende sleutelbegrippen aan bod komen. En tijdens het lezen merk ik dat een heleboel vragen die kinderen met regelmaat stellen al beantwoord worden in de onderwerpen die ter sprake komen en in de vragen die hoofdpersoon Emily stelt. Geweldig dat een boek als dit tegemoet kan komen aan de behoefte die kinderen hebben om meer te leren over de dood. En dat dit boek jou als volwassene kan helpen in te tunen op de taal van kinderen.

1. Onomkeerbaarheid. Kinderen moeten nog leren en kunnen begrijpen dat de dood definitief is. En dat je niet eventjes dood kunt zijn. Kinderen snappen gedurende hun ontwikkeling steeds beter dat de dood definitief is en dat er geen terugkeer naar het leven mogelijk is.
2. Onontkoombaarheid. Het begrip dat alles wat leeft ook eens dood gaat.
3. Toepasselijkheid. Het begrip dat alleen levende dingen dood kunnen gaan.
4. Beëindiging. Het begrip dat alle processen in een lichaam op zullen houden te functioneren waarop de dood zal volgen.
5. Causaliteit. Het begrip dat dood uiteindelijk veroorzaakt wordt door afbraak van lichamelijke functies.

Oma Soep

Het verhaal start met het verhaal van Oma Soep. Deze oma maakte de heerlijkste tomatensoep met balletjes. Maar nu is ze doodgegaan. Mama vertelt Emily dat oma nu niet meer kan praten of bewegen. Het sleutelbegrip beëindiging komt hier aan bod. Wat ook mooi is aan Oma Soep is dat gelijk een symbool gekoppeld wordt aan een herinnering aan oma. En zo vormt de soep die oma zo lekker kon maken een rode draad door het verhaal. Ook interessant om aan de kinderen in jouw klas te vragen hoe ze hun opa of oma noemen. Meerdere opa’s en oma’s hebben een kernachtige en liefdevolle bijnaam. Een mooie vorm van symbooltaal.

‘Oma Soep kan niet meer praten of bewegen, maar je kunt haar nog wel zien en aanraken als je dat wilt.‘

Levensreis

De toegankelijke tekeningen in lichte kleuren laten de levensreis van een mens zien. Je kunt met kinderen bespreken hoe over het algemeen de levensreis van een mens gaat. Kinderen met persoonlijke ervaringen rondom het verlies van een persoon die doodging en niet heel oud was, kunnen deze tekeningen van de levensreis zien als een aanhaakmoment om zelf te vertellen over hun eigen ervaringen. Erkenning en herkenning tegelijk.

De dood in spel

Emily en Jasper spelen ridder en prinses. Emily doet alsof ze dood is. Fantastisch dat dit aan bod komt. Spelen is de eerste taal van kinderen. En kinderen verweven dit onderwerp regelmatig in hun spel. Hierbij kan meteen een mooie uitleg horen. Want als je speelt dat je dood bent, kunt je natuurlijk weer levend worden (want je was niet echt dood). Maar als je echt dood bent, kan dit niet. Op de volgende pagina zien we dan de verschillen tussen een dood lichaam en een levend lichaam. In duidelijke woorden wordt uitgelegd wat de kenmerken hiervan zijn.

Wie dood is, is helemaal dood. Die persoon kan niet meer opnieuw levend worden. Emily en Jasper kunnen dat wel doen om te spelen. Maar in het echte leven kan dat niet.

Huisdier

Het sleutelbegrip ´onontkoombaarheid´ wordt benadrukt in het hoofdstukje over het huisdier van Jasper: alles wat leeft gaat uiteindelijk dood. De volgende bladzijden laten een aantal tekeningen zien over leven en dood. Samen met de kinderen kun je kijken naar welke tekeningen bij elkaar horen. Ook dit benadrukt dat alle levende dingen dood kunnen gaan. Een mooie laagdrempelige manier om kinderen hier door middel van beelden meer over te leren.

Gevoelens

Hoe voel ik mij als iemand dood is? Het verhaal van Emily die oma Soep moet missen bespreekt in dit hoofdstukje hoe je je kunt voelen. Het magische denken wat gekoppeld kan worden aan schuldgevoel, herkenbaar bij jonge kinderen, wordt ook benoemd. Dit kan een mooie herkenningspunt zijn voor kinderen én tegelijkertijd een leermoment dat bepaald gedrag niet van invloed kan zijn op de dood van een persoon. En meer specifiek in dit verhaal betekent dit dat Oma Soep ook was doodgegaan als Emily wel met haar had willen puzzelen.

‘Is oma Soep doodgegaan omdat ik niet lief voor haar was?’

Knutselen

‘Mag ik nog iets knutselen voor iemand die dood is?’ Een treffende titel voor een situatie die waarschijnlijk herkenbaar is voor veel leerkrachten. Kinderen mogen iets knutselen voor iemand, in dit verhaal voor hun oma. En dan willen kinderen met een oma die dood is, vaak ook iets maken voor hun oma. Andere kinderen kunnen vrij direct reageren wanneer kinderen dit willen. En tegelijkertijd biedt dit een opening om alle kinderen te leren dat je zeker iets mag knutselen voor iemand die dood is. En dat dit kan horen bij herinneren en herdenken.

Alledaagse schoolleven

Het nawoord laat zien hoe het komt dat dit boek zo ontzettend goed en raak in elkaar zit. Sofie verloor zelf haar man en heeft zoals ze zelf zegt dit boek geschreven met haar kinderen in gedachten. Daarom ligt er nu een prachtig en waardevol boek dat kinderen serieus neemt in de vragen die ze hebben over de dood. Kinderen verdienen een boek als dit omdat juist zij ons laten zien dat de dood geen apart onderwerp is, maar een onderdeel van het hele leven. En dus ook van het alledaagse schoolleven. Een boek om de klas in te halen!

Tips voor in de klas

• Voorlezen! Absoluut gewoon beginnen met dit verhaal. 
• Volgen. Volg de kinderen in hoe ze reageren op de informatie en het verhaal. Mogelijk kun je bepaalde illustraties nog eens met een aantal kinderen bekijken en bespreken.
• Specifieke vraag. Pak dit boek erbij als een specifieke vraag naar voren komt in jouw groep. Het kan in woord en beeld ondersteunen om deze vraag ruimte te geven.