Als je je afvraagt hoe je eerlijk kunt praten over de dood met kinderen, dan is dit boek wel een echte aanrader en ruggensteun. Dit boek benadert in vier delen alles rondom de dood en gaat geen onderwerp of mogelijke vraag van een kind of jongere uit de weg. Waar er al veel boeken zijn die inzoomen op rouw, onderscheidt dit boek zich door de dood vanaf alle kanten te benaderen. Het boek is opgedeeld in vier delen: ziek worden, ziek zijn, doodgaan en dood zijn. En tussendoor maken verschillende casussen met prikkelende titels, een dag meelopen met dokter Sander en dokter Sander mogen we iets vragen items het een compleet geheel.

Boek van nu

Misschien komt het door een gesprek dat ik jaren geleden met een van mijn zoons voerde over de dood, dat deze titel me direct aansprak. Mijn zoon vond namelijk dat dood zijn iets was als een spelcomputer waar de stekker uit is. Bij Game-over moest ik hier direct aan denken. En het bevestigde me in het feit dat deze titel een complex onderwerp als de dood, door middel van de titel al direct een stukje toegankelijker maakt. Bovendien maken de illustraties en taalgebruik het echt een boek van nu.

Eerlijke informatie

Het komt regelmatig in gesprekken met leerkrachten naar voren: kinderen hebben behoefte aan eerlijke informatie. En leerkrachten hebben behoefte aan bruikbare taal, wat kun je zeggen en op welke manier. Anders gezegd: hoe tune je in op de taal om met kinderen te spreken over de dood. In die behoefte voorziet dit boek en ik denk tevens dat je er zelf ook nog iets van opsteekt. Het is voor iedere leerkracht van grote waarde om dit boek te lezen. Niet per se in een acute situatie (kan en mag wel natuurlijk). Maar juist ook vooraf, omdat jij als aanzwengelleerkracht het belangrijk vindt dat ook de dood ruimte krijgt in het dagelijkse schoolleven.

Casussen

Heel fijn dat deze zijn opgenomen in het boek. Deze zullen er extra voor zorgen dat kinderen zich kunnen herkennen in bepaalde situaties of extra meeleven met de hoofdpersoon in een casus. De casus pannenkoeken benadrukt dat ook in een hospice er plezier mag zijn én dat je tegen iemand kunt praten ook al slaapt iemand veel omdat deze persoon aan het sterven is. Het verhaal brilletjes vind ik zo de eigenheid van kinderen benadrukken en dat ze serieus genomen mogen worden in hun ideeën en overdenkingen. Echt prachtig om te lezen.

Vragen

Ik kan me zomaar voorstellen dat er weleens een vraag ter sprake komt die je even op wilt zoeken. In dit boek wordt er van alles gevraagd aan dokter Sander. En het feit dat deze vragen aan een dokter worden gesteld geeft voor de kinderen waarschijnlijk ook een vertrouwd en veilig gevoel omdat een dokter hier natuurlijk veel vanaf weet. Hoe ziek iemand zich voelt, hangt dat ook af van de behandeling die iemand krijgt? Hoe weet je dat een ongeneeslijk iemand aan het sterven is? Hoe liggen de meeste mensen die dood zijn? Wat zie je aan iemand die is overleden? Mag ik huilen? Moet ik huilen? (mijn persoonlijke favoriet, want niet ieder kind kan huilen als de omgeving wel huilt) Dit zijn zomaar wat vragen die aan bod komen en geven aan dat echt geen enkele element van de dood uit de weg wordt gegaan.

Herinneringsgevoel

De laatste vraag die in het boek besproken wordt is: `Dokter Sander, wat gebeurt er na de dood?’ En het antwoord is echt fijn om met kinderen te lezen. Het is allesomvattend en neemt iedereen serieus. Sander en Els leggen uit dat een dood lichaam stopt met werken. Wel geloven we over wat er na de dood is allemaal verschillende dingen. Je kan soms iemand nog horen of ruiken: herinneringsgevoel. Je hersenen weten nog heel goed hoe die persoon was.

‘Laten we het erop houden dat niemand weet hoe het zit met de dood, en met wat er daarna gebeurt. Iedereen mag er eigen gedachten en gevoelens over koesteren. Het past allemaal naast elkaar. Dat is het mooie van het leven.’

Schoolbibliotheek

Dit boek biedt praktische handvatten voor jou als leerkracht om de dood een plek in de klas, in de school te geven. Misschien niet om van voor naar achteren te lezen met een klas. Maar om erbij te pakken als een vraag speelt in de klas. Om samen te lezen met een kind die in een bepaalde situatie zit. Want beter eerlijke informatie dan alles wat kinderen zelf gaan verzinnen. Dit boek neemt kinderen serieus en dat verdienen ze. Daarom echt een verrijking voor iedere schoolbibliotheek van het basis en voortgezet onderwijs.

Dit boek maakt op een hele fijne manier het missen van een zus bespreekbaar. Kleurrijke avonturen vol fantasie die juist de verbinding benadrukken. Zoeken naar waar ben je nu is in een fantastische vorm gegoten. En daardoor kan dit verhaal een prachtig verhaal zijn om aan kinderen voor te lezen. Een waardevolle toevoeging aan boeken die er zijn in de thema’s rondom rouw en verlies. Boeken die dit thema bespreekbaar maken, draag ik een extra warm hart toe.

Kleurrijke beelden

In elk boek, elk verhaal is er iets wat je als eerste opvalt. Voor mij zijn het in dit boek de kleurrijke beelden die je meenemen. Ook wel zou ik kunnen zeggen dat de kleuren in dit boek het verbindende element zijn tussen het verhaal, de (voor)lezer en diegene aan wie het verhaal wordt voorgelezen. Het zijn de kleuren die een mogelijke verbinding leggen tussen de ervaringen van het kind dat het verhaal hoort en het verhaal van Meis.

Ik hou van…

Het verhaal begint met allerlei dingen waar Meis heel veel van houdt. De eerste vier bladzijden spatten bijna uit elkaar van vrolijkheid, beweging en kleur. Bovendien zien we twee meisjes die veel plezier hebben: woeste dagen vol. Daarna wordt de realiteit in het verhaal gebracht: haar zusje is er niet meer. De kleuren worden donkerder en aan de lichaamshouding van Meis kun je goed zien dat ze haar zusje mist. Mooi om ook met de kinderen deze houdingen en uitdrukkingen te bekijken.

Maar het allermeeste hou ik van woeste dagen samen met jou.

Mama lachte, maar toch voelde het niet zoals vroeger.

Kamer

De kamer van haar zusje vormt de basis van de herinner-avonturen die Meis met haar zusje gaat beleven. Die zien we op de volgende bladzijden voorbij komen en daar duik je als lezer helemaal in. Ook is er ruimte voor wat je graag zou willen. Herkenbaar voor veel kinderen die een dierbare moeten missen. Zoals een toverspreuk die een einde maakt aan de harde werkelijkheid.

‘Als je op je handen staat terwijl je HOCUSPOCUSPLAS zegt, voel je je weer goed.’

Andere wereld

Vliegen tot aan de maan, de sterren aanraken, zwieren door het heelal: de avonturen die we in kleur met Meis en haar zus beleven door de fijne illustraties worden kracht bijgezet door werkwoorden die de vaart in de avonturen benadrukken. De andere wereld waar haar grote zus nu woont, komt er sprake. Wellicht een aanhaakmoment voor kinderen om na te denken over wat er na de dood is: after life. En een besefmoment dat we daar allemaal anders over kunnen denken, wensen en dromen.

After-life

‘Wat fijn dat ik nu weet waar je woont.

Zodat ik je op kan zoeken als ik je mis.’

Dit zijn prachtige zinnen om te laten landen bij kinderen. En ook hier kan het werkwoord herinneren kracht bijgezet worden. Want woont iemand die je mist niet altijd in je herinneringen? En hoe is dit voor Meis? Hoe kan zij haar zus op zoeken? Kinderen kunnen vanuit geloofsovertuiging en zingeving hier een aanvulling op geven.

Kleurrijke herinner-avonturen

Voor mij brengt dit verhaal een geweldige combinatie van herinneringen en avonturen. En dan ook nog avonturen die je zelf mag dromen en verzinnen. Met jouw lieve dierbare en jijzelf in de hoofdrol van het avontuur.  De herinner-avonturen dragen in fantasie en gedachten bij aan een voortdurende band tussen de zussen. En dat is dan weer een Gouden levensles die voor alle kinderen van waarde kan zijn,  

Tips voor in de klas

• Met wie? Met wie zou jij een herinner-avontuur willen beleven?
• Fantasie Bedenk en teken een eigen herinner-avontuur met een dierbare. Laat je inspireren door de kleuren uit het boek.

Wat een prachtige dichtbundel is dit. Een kinderboek dat tevens zeer geschikt is voor jongeren en volwassen. Geschikt voor de bovenbouw van de bassischool en ook zeker voor het VO. Ook kan ik me voorstellen dat je dit boek als een erkennend cadeau aan iemand wilt geven. De titel geeft direct helder aan wat het hoofdonderwerp van deze dichtbundel is. En dan, terwijl je het boek openslaat, kom je grote verscheidenheid aan onderwerpen in dichtvorm tegen. De illustraties zijn ondersteunend aan de tekst en tevens kunstwerkjes op zich. Een prachtig geheel! In deze boekbeschrijving geef ik een omschrijving over de inhoud waarbij ik de onderverdeling die de schrijfster maakte, volg. Ik geef symboolzinnen uit de gedichten weer en ik hoop dat dit een uitnodiging is om alle gedichten zelf te lezen. Ik sluit af met een aantal tips voor in de klas.

Rouwfasen

Op basis van de rouwfasen van Elisabeth Kübler-Ross is er een mooie ordering aangebracht in de gedichten. Deze ordening benadrukt mijns inziens niet dat een rouwproces in voorspelbare fasen verloopt: wel erkent het de verscheidenheid aan emoties en gedragingen tijdens het integreren van een verlies in het levensverhaal. Het geeft herkenbare elementen aan in een vaak zo ongrijpbaar proces. Het is de schrijfster gelukt om intense emoties en het heen-en-weer-slingeren tussen verlies en verder leven krachtig te benoemen.

Ontkenning

Eén van de gedichten horend bij dit deelonderwerp beschrijft het hoofdkussen. En hoe het kind dit kussen opschudt en een kuiltje maakt waar het altijd hoorde, wacht en tenslotte huilt. Een ander gedicht beschrijft de symbolische muur die in het hoofd gebouwd is. Een krachtige metafoor die in deze dichtvorm wellicht erkennend kan werken voor een kind of jongere.

 Ik heb een muur in mijn hoofd gebouwd

Achter die muur zit jij:

jouw huid, jouw lach, jouw handen.

Woede

De vier gedichten binnen het thema woede laat de hulpeloosheid en het verdriet zien die onder de woede zitten. In het gedicht ‘Zo ruikt het’ wordt deze woede en pijn geactiveerd door de geur van tomatensoep.  En het gedicht ‘onbeleefd’ maakt op scherpe wijze bespreekbaar dat mama niets terugzegt wanneer  het kind woorden en zinnen uitspreekt richting de foto. Mooi om met kinderen en jongeren te bespreken waar je met je woorden van gemis naar toe kunt.

‘Je zegt alweer niets terug.

Weet je nog dat je me leerde

hoe onbeleefd dat is?‘

Onderhandelen

Het gedicht ‘contact’ vind ik zo treffend. Want hoe troostend en verbindend kan het zijn om de stem op de voicemail te horen.  De andere gedichten in dit onderdeel maken de innerlijke gedachten en dilemma’s bespreekbaar. De beelden ondersteunen dit op krachtige wijze.

‘En net als iedereen was ik blij

om je stem even te horen.’

Depressie

De vijf gedichten weergegeven bij depressie laten een prachtige verscheidenheid zien in gevoelens die kunnen komen kijken bij een ingrijpend verlies. Prachtig is het gedicht ´Kluts’. Over woorden door elkaar halen. Met als besluit van dit kort maar krachtige gedicht: ‘ik rouw van jou’. Voor mij zijn dit realiteit en gevoel door elkaar gehusseld. En misschien wel heel erg waar.

Zeg ik bij je foto:

‘ik rouw van jou’.

Aanvaarding

In dit onderdeel van het boek komt er meer licht in de kleuren van de illustraties. De titels van de gedichten zijn stuk voor stuk Gouden levenslessen die voor een hele klas een prachtige starter kunnen zijn voor meer verdieping over de dood, rouw en verlies. Het gedicht ‘Over de dood’ laat in de zinnen heel krachtig zien hoe ongrijpbaar het concept van de dood eigenlijk is. En tegelijkertijd bieden deze zinnen een mooi beginpunt voor een gesprek over de dood. Het gedicht ‘Oppakken’ geeft ons een werkwoord dat als een metafoor dient voor het verder leven. En dan verder leven met het verdriet: weliswaar nu niet meer in één brok maar in kleine stukken die op te pakken zijn.

‘Ze wegen minder zwaar

Ze lijken minder eng

Ik geloof dat ik

Een stukje verder ben’

Bloem  

Dit gedicht benadrukt voor mij de verbinding met jezelf. De hoofdpersoon plukt een bloem voor ‘mam’. Maar deze bloem kan niet meer gegeven aan worden aan ‘mam’. De bloem is voor de hoofdpersoon zelf. En de illustratie bij het gedicht is een prachtige weergave van een band die altijd blijft bestaan. Over de grens van leven en dood heen.

‘Dus pakte ik de bloem op

Rook er even aan

Nam ‘m mee

Voor mezelf, mam’

Erkenning

De kracht van deze gedichtenbundel is de erkenning voor gevoelens, gedachten en gedrag die bij rouw kunnen horen. Kinderen, jongeren en volwassenen kunnen herkenning geven aan hun eigen levensverhaal door een link te voelen met een gedicht. En tegelijkertijd bieden deze gedichten een haakje voor iedereen om meer te leren over de dood, rouw en verlies. En om aan te haken met persoonlijke ervaringen. Een absolute verrijking voor de schoolbibliotheek en een starter voor Gouden levenslessen.

Tips voor in de klas

• Psycho-educatie. Het kan waardevol zijn om dit boek te omlijsten met een stukje kennis over rouw. Dit hoeft niet met al te veel woorden. En kan ook eventueel later worden aangevuld. Ligt helemaal in de context waarin je dit boek centraal stelt. Wanneer je meer vertelt over de rouwfasen van Kübler -Ross, kun je benadrukken dat dit door elkaar heen kan lopen en dat het geen opeenvolgend proces hoeft te zijn.
• Symbooltaal. Het kan mooi zijn om met een kind de mooiste of meest herkenbare zinnen uit de gedichten op mooie briefjes te schrijven. Deze kun je weer waarborgen in een mooie envelop, doosje of in het Rouwpaspoort.
• Gedichtenroutine. Besteed je in de klas aandacht aan gedichten, of heb je misschien een gedichtenroutine waarbij je regelmatig een gedicht voorleest, kies dan ook zeker een gedicht uit dit boek.
• Afscheid. Een gedicht uit dit boek kan een onderdeel zijn van een afscheidsdienst of herdenkingsbijeenkomst.
• Herinnerplek. Zet een gedicht en bijbehorende illustratie centraal op een herinnerplek (dit kan thuis, in de klas of op een centrale plek in de school).

Verbinding is een belangrijke waarde voor Mijn gouden traan. Daarom sprak dit boek me aan en vind ik het heel fijn om dit verhaal onder de aandacht te brengen. De klas als familie: de plek waar je bij elkaar hoort. Dit is een warm verhaal dat kan dienen als aanhaker voor veel gesprekken, inzichten en Gouden levenslessen.

Familie

De start van het verhaal zoomt in op familie, wie daar allemaal bij kunnen horen en verschillende mogelijke gezinssituaties. Daarna gaat het verhaal naar het alledaagse schoolleven. De tekst op rijm biedt een veilige manier van vertellen en tevens nodigen de beelden uit om aan te haken met het eigen verhaal en overdenkingen.

Klas

Bij elkaar horen, spelen, werken en delen. Elkaar zien en ook de verschillen erkennen. Een verhaal vol waarden voor in de klas. De we vaak wel weten en voelen, maar die nu in woord en beeld extra naar voren komen in de verhaal.  Natuurlijk is er een verschil tussen thuis en school. Maar de boodschap van dit verhaal is dat we in de klas bij elkaar horen en dat het een plek is waar je je thuis kan voelen. Deze laatste tekst in het boek kan voor kinderen een mooie start zijn voor een gesprek.

We leren en groeien

Op herfst- en winterdagen

In de lente en de zomer,

Bij kou en regenvlagen.

Verbinding op meerdere niveaus

Wanneer het gaat om rouw en verlies, omgaan met ingrijpende gebeurtenissen, staat verbinding mijns inziens op meerdere niveaus centraal. Allereerst is daar de verbinding met diegene die je moet missen: verbinding als een voortdurende band over de grenzen van leven en dood heen. Ook is daar de verbinding met de mensen om je heen: en voor kinderen ook zeker de klas. En de verbinding met jezelf: inzicht in eigen voorkeuren en vaardigheden.

Wij horen bij elkaar

Hoewel dit boek niet specifiek gaat over rouw en verlies, benadrukt dit verhaal de kracht van verbinding. Heel waardevol om in de klas de verbinding met elkaar te benadrukken: wij horen bij elkaar. En je zal ook merken dat wanneer een kind of een hele klas een ingrijpende gebeurtenis meemaakt: deze verbinding met elkaar als het ware een veilige basis is om de gebeurtenis te integreren in het verhaal van de klas en van de kinderen individueel.

Tips voor in de klas

Denk bijvoorbeeld aan de volgende gespreksstarters:

• Wat maakt de klas voor jou een fijne plek?
• Wat wordt er bedoeld met ‘School is ook je thuis’?
• Wanneer voelen de kinderen op school als familie?

Ik dook in dit boek en kon niet stoppen met lezen. De praktijk staat centraal en hier wordt theorie en kennis aan toegevoegd. Voor mij is dit de perfecte combinatie. En waren voor mij veel haakjes die mijn visie en missie met Mijn gouden traan verdiepten. Ik ervaar dit boek als inspiratie en ruggensteun. Het vult eerder opgedane kennis aan, verdiept mijn doel met Mijn gouden traan en benadrukt voor mij hoe belangrijk Gouden levenslessen in de klas zijn. Ik gun het alle onderwijsprofessionals die op school en in de klas ruimte willen geven aan de dood, rouw en verlies om zeker dit boek te lezen. In deze blog benoem ik een aantal voor mij belangrijke elementen uit het boek. Maar ga het vooral zelf lezen, want het inspireert en ik denk dat je absoluut aantekeningen gaat maken.

Kenniskapstokken alledaagse schoolleven

De modellen en bijbehorende kernbegrippen in dit boek, geven je kenniskapstokken en richting voor praktisch handelen in het dagelijkse schoolleven. Immers, de dood komt in ervaring en vanuit de ontwikkelingsbehoefte ook onze klassen binnen. En wat in dit boek ook de aandacht krijgt is dat wij als leerkracht ook ons verhaal meenemen. Zelf ervaar ik dat mijn persoonlijk verlies ervoor zorgt dat ik een enorme drijfveer voel om ook de dood, rouw en verlies te integreren in ons onderwijs.

´De zingeving van leraren aan hun eigen ervaringen met de dood klinkt door in de intentionaliteit van hun pedagogisch handelen bij het omgaan met de dood in de klas.´

Ervaringsleren

Hoe mooi dat Van den Brand het ervaringsleren uiteenzet. Hij benadrukt de grote waarde van dit leren. En tevens is het heel duidelijk dat er een groot verschil is met het doelgericht leren dat we gewend zijn wanneer we kijken naar mijlpalen en einddoelen. Ik tref hier een mooie basis voor de Gouden Levenslessen die ik aan het schrijven ben.

´Het begin van ervaringsleren heeft iets ongrijpbaars. We kunnen het niet plannen en beheersen, zoals bij het doelgerichte leren het geval is. Het verloop van ervaringsleren is circulair. As we ons openstellen voor negatieve ervaringen, blijven we ons leven lang leren.´

Contingentie

Van den Brand gebruikt de term contingentie voor fenomenen die ons overkomen en die bepalend zijn voor ons leven: denk aan onverwachte levensgebeurtenissen. En dan zijn er drie manieren van betekenisgeving ten aanzien van contingente ervaringen: ontkennen, erkennen en ontmoeten. Ik benoem dit kernbegrip in deze beschrijving omdat de contingente ervaringen een belangrijk elementen zijn voor het omgaan met de dood in de klas. Het is als onderwijsprofessional ondersteunend om hiervan te weten. Zeker omdat ‘omgaan met contingente ervaringen’ een proces is dat wij als leerkrachten kunnen ondersteunen. Een prachtig en waardevol uitgangspunt.

Horizon, ervaring, horizonversmelting

Brand haalt in zijn beschrijving van het ervaringsleren drie kernbegrippen van Gadamer aan: horizion, ervaring en horizonversmelting. De horizon beschrijft de voorkennis die iemand heeft, bepaalde verwachtingen die we hebben. En wanneer we ervaringen opdoen geven we deze betekenis door ze in te passen in onze horizon. Over het algemeen kun je zeggen dat een positieve ervaring binnen onze verwachtingen past en daardoor de eigen horizon intact laat. Een negatieve ervaring worden bepaalde verwachtingen tegengesproken, we worden ons bewust van een nieuwe horizon. We spreken van horizonversmelting als een kind een ingrijpende gebeurtenis kan integreren in zijn levensverhaal.

Verhalen

Als je me een beetje kent dat snap je dat ik met veel interesse het hoofdstuk over verhalen las. Wanneer je de beschreven perspectieven op zingeving hebt bekeken, is het mooi om de verschillende plots van een verhaal er eens bij te pakken wanneer je een boek over de dood, rouw en verlies leest. Dit helpt je om te bekijken wat de kinderen in jouw klas kan ondersteunen. Waar ligt het focuspunt van een verhaal? Literatuurwetenschapper Huisman onderzocht boeken over de dood en kwam tot vier plots: de groei-, zoek-, herstel- en chaosplot. Brand vult deze aan met nog drie andere plots: de ontkennings-, spirituele en de religieuze plot.

Rituelenkapstok

Fantastisch dat in dit hoofdstuk onder andere wordt verwezen naar zoals ik het noem ‘de rituelenkapstok’ van Lukken. Begrip en inzicht in de kernbegrippen die Lukken beschrijft dragen bij aan het kunnen symboliseren met de kinderen in jouw klas. De rituelen die ik maak voor klassen en groepen kinderen, zijn ook altijd in te delen naar aanleiding van de kernbegrippen symbool, symbooltaal en symboolhandeling.

Twee rode draden

Dit boek bevat twee rode draden die naar mijn mening precies de kern raken. Wanneer een kind, of hele klas, een ingrijpende gebeurtenis meemaakt, komt de belangrijke functie van school (het bieden van structuur en continuïteit) extra naar voren. Het is fijn als er een plek is waar alles ‘normaal’ doorgaat. En aan de andere kant is een rode draad dat het voor leerkrachten belangrijk is om aan te voelen wanneer kinderen het moeilijk hebben en wanneer bepaalde ondersteuning en begeleiding passend is. Dit boek biedt achtergrond, verdieping en een absolute ruggensteun om de dood te integreren in jouw onderwijs. Omdat het zo van waarde is voor de ontwikkeling van kinderen.

Als je denkt aan kinderen in rouw, en je vraagt je of hoe je hun gedrag en uitingen kunt typeren, dan is er niet één manier waarop kinderen dit laten zien. Rouw kan immers bestaan uit een wirwar aan emoties en wordt per persoon uniek beleefd. Wel kunnen er herkenbare elementen zijn. Een belangrijke pijler voor alle kinderen is dat ze leren over diverse emoties en deze bij zichzelf kunnen herkennen gedurende hun ontwikkeling. En daarom wilde ik graag een beschrijving maken van dit boek. Dwars, geen zin hebben en in de knoop zitten: wellicht herken je het bij kinderen in jouw klas. En nog mooier door dit verhaal gaan kinderen dit mogelijk bij zichzelf herkennen, ervaren ze dat het erbij mag horen en ontdekken ze dat er een manier kan zijn om weer door te gaan.

Werkwoorden

De afbeeldingen in dit boek laten zo goed zien hoe Lars zich voelt. De setting van de woestijn geeft een warme sfeer aan de woorden die met kracht bedrukken dat Lars geen zin heeft om met de kudde naar de oase te lopen. Klagen, sjokken, drammen, dralen, zwoegen, zweten, mokken en balen: werkwoorden die de vermoeide afbeeldingen van Lars kracht bijzetten.

Tekstwolkjes

De tekstwolkjes liet ik de kinderen in mijn klas nazeggen. Met kracht en een drammerige stem zegt de kring de woorden van Lars dan na. ‘Ik  kan niet! Ik wil niet! Ik ga niet!’ Mij helpt het op deze manier om de kinderen mee te nemen in dit gevoel.

De springmuis

De ontmoeting met Springmuis staat voor het opzoeken van veerkracht en oplossingsstrategieën in jezelf. Kinderen kunnen mooi nadenken over hoe het toch kan lukken om weer door te gaan. Hoe kom je uit een bepaald gevoel en kun je weer zin in de dag ervaren? Lars de Dromedaris en de springmuis zijn in dit verhaal een verrijking voor jouw klas, omdat je nooit genoeg verhalen kunt hebben die op toegankelijke en humoristische wijze deze levensonderwerpen bespreekbaar maken.

Zijn boosheid verdween als hij koos voor een lach.

En voor zin…

In alweer zo’n geweldige dag.

De band tussen een opa en zijn kleinzoon, de ijsvogels die voorbij vliegen en de rivier als een vast baken door de seizoenen heen zorgen in dit verhaal voor fijne en eerlijke elementen om de levensloop te bespreken. Dit  verhaal maakt in woord en beeld het leven bespreekbaar én de dood. De pracht van de natuur komt in de kleurrijke illustraties naar voren als een bedding waarin het hele leven kan bestaan.

Ijsvogel

Een herkenbaar tafereel: opa en kleinzoon hebben samen een fijne tijd in de natuur. Opa ziet een ijsvogel en is hier verheugd over. Aan het begin van het verhaal wordt de aandacht gericht op deze bijzondere vogel. Woord en beeld gaan uitgebreid in op de activiteiten van de ijsvogel en hoe de natuur er uitziet. Dit maakt het een heel sfeervol geheel. Waarbij de ijsvogel als bijzondere vogel benadrukt dat het bijzondere gesprekken en overdenkingen zijn die in dit verhaal worden gedeeld.

Eerlijk informatie

Opa legt aan zijn kleinkind van alles uit over het leven van de ijsvogel. En deze uitgebreide beschrijving van het leven legt linkjes met het leven van de mens. En dan weer als onderdeel van de natuur waar beide werelden bij horen. Daar wordt eerlijke informatie aan toegevoegd. Mooi hoe de dierenwereld en mensenwereld met elkaar verbonden worden. Dit kan voor kinderen een veilige setting zijn om te leren over het hele leven. Bovendien zorgt de natuur in dit verhaal voor een veilige basis. Iets wat altijd doorgaat.

“Niemand blijft voor altijd leven.’

‘Alleen de natuur gaat voor altijd door.’

Zorgen

De ijsvogels zorgen voor elkaar. Het mannetje voor het vrouwtje. En het vrouwtje dan weer voor de jonkies. Het leven en opgroeien van de ijsvogels zorgt elke keer voor een waardevolle transfer naar het leven van opa en zijn kleinkind. En ‘zorgen’ vind ik zo’n mooi werkwoord voor kinderen. Die voelen ze vaak vanuit zichzelf. En dan kan het voor kinderen die te maken krijgen met persoonlijk verlies extra mooi zijn om na te denken hoe je voor een overleden dierbare kunt zorgen.

‘Ik zal voor jou zorgen opa.’

Seizoenen

We volgen de ijsvogels door de seizoenen heen. De mooie beelden benadrukken deze beleving. En dan in de winter zijn de ijsvogels weg. Opa vertelt dat ze dood zijn. En dan wordt het weer lente. We zien het kleinkind alleen zitten op de steiger aan het water. En er vliegt weer een ijsvogel voorbij. Het kind mist zijn opa. Er wordt niet in woorden verteld dat opa dood is. Mogelijk vullen kinderen dit zelf aan. Dan merk je dat ze de diepere laag van het verhaal opgepakt hebben. Waardevolle info voor jou als leerkracht. Het allermooist is om de te bedenken dat in dit verhaal een Gouden levensles zit. En een onderdeel hiervan is dat kinderen beleven en delen. Dat hoef je als leerkracht alleen maar te volgen.

‘Ik wou dat opa er nog was.

Ik mis hem.’

Tips voor in de klas.

• De natuur gaat altijd door.  Bespreek met de kinderen hoe je dit kunt merken.
• Net zo speciaal als de ijsvogel. Over welk dier zouden de kinderen meer willen weten? In dit boek leren we meer over het leven van de ijsvogel, en mogelijk hebben kinderen ook ideeën over andere speciale dieren.
• Wie mis jij?  Het kind in het verhaal mist opa, wie mis jij?

Natuurlijk maak ik veel beschrijvingen van boeken die expliciet rouw en verlies bespreekbaar maken. Maar ook ben ik altijd op zoek naar boeken die raken aan deze thema´s. Onderwerpen die een bouwsteen voor veerkracht zijn en zodoende bijdragen aan het ruimte maken voor rouw en verlies en het kunnen integreren van ingrijpende gebeurtenissen in het levensverhaal.

Verbinding

Hoe mooi dat je als leerkracht met dit prachtige boek een tool in handen hebt om de verbondenheid met lieve mensen om je heen én de verbinding met jezelf te benadrukken. Verbinding, verlies en verder leven zijn drie dimensies die van groot belang zijn bij persoonlijk verlies. De dimensie verbinding staat in dit verhaal dus op meerdere manieren centraal. En dan is het fijn om te bedenken dat je door het lezen van dit verhaal (eventueel met creatieve verwerking) een bouwsteen voor veerkracht benadrukt.

Een kaart

In de klas mag Ava een kaart maken voor iemand maken die ze heel lief vindt. Het creatieve proces woord in woord benoemd en tevens laten ook de kleurrijke gedetailleerde illustraties dit zien. Ava vindt haar kaart prachtig geworden, maar naar wie ze deze zal sturen is nog een vraag.

‘Een kaart voor iemand die je heel lief vindt’, zegt de juf.

Lieve mensen

Ava denkt na over naar wie ze kaart zal sturen. En zo komen er allemaal lieve mensen voorbij. Mooie aanleiding om op deze manier ook stil te staan bij de netwerken van de kinderen in de klas. Ava benoemt fijne eigenschappen bij al die lieve mensen. Oma Senaida woont ver weg: in Curaçao. Hier komt ook het werkwoord ‘missen’ aan bod. Want Ava mist haar oma.

Of naar mama.

Haar armen zijn zacht en ze ruikt zo lekker.

Ik ben de liefste

De wending van het verhaal vonden de kinderen in mijn groep 2 prachtig. Want een kaart voor jezelf, dat is natuurlijk ook superfijn. We hebben samen de affirmerende zinnen opgezegd. En na het voorlezen van dit verhaal konden de kinderen collages maken: ‘Ik ben de liefste-collages’.

‘Soms ben ik verdrietig, dan voel ik me alleen.

Maar ik vind je altijd terug.

Ik ben blij dat je er bent.’

Dit boek kan een inspiratiebron zijn voor Gouden levenslessen. Het is ook mooi om te volgen welke boodschappen de kinderen uit dit boek halen. Een boek dat een waardevolle aanvulling is voor de schoolbibliotheek en mijns inziens inzetbaar in alle klassen.

Tips voor in de klas

• Ik ben de liefste-collage. Leg een stapel tijdschriften neer voor de kinderen waarin ze de mooiste afbeeldingen en woorden kunnen zoeken.
• Ik zinnen in het Rouwpaspoort. Het kan een krachtige verbinding zijn om mooie zinnen of een ‘ik ben de liefste’ kaart toe te voegen aan het Rouwpaspoort. Een anker van veerkracht dat zijn oorsprong vindt in dit verhaal.
• Elke dag een affirmerende zin. De zinnen die Ava aan zichzelf schrijft kunnen een aanzet vormen tot het bedenken van meer mooie affirmerende zinnen die de klas samen uitspreekt.en reis door gevoelens van verlies en leven

Een reis door gevoelens van verlies en leven

Een gelaagd boek over verbinding, verlies en verder leven. We maken kennis met Lieve die zich soms anders voelt. Het liefst zou ze een prinsesje willen zijn. Het is dan ook een krachtig element in dit verhaal dat ze haar hondje ‘Prinsesje’ noemt. Een vriendschap is geboren en de verbondenheid met haar hondje vormt de basis voor de belangrijke boodschap die dit boek brengt: alle gevoelens mogen er zijn.

Gevoelens in beeld

De dromerige tekeningen in pastelkleuren ondersteunen de tekst op krachtige wijze en geven de (voor)lezer de mogelijkheid om met de eigen binnenwereld aan te sluiten. Kinderen kunnen gevoelens die ze zelf ervaren koppelen aan de beelden en tegelijkertijd zich nog meer verplaatsen in wat Lieve meemaakt door de beelden die het verhaal zo mooi ondersteunen.

Nee hoor lieverd, zo gaat het leven, en daar mag jij best verdrietig en boos om zijn. ‘Ook dat mag gevoeld worden.’

Zonnestralen

Als er iets is wat kinderen en volwassenen gemeen hebben, is het dat we zoeken naar dat wat er na de dood is: after life. In dit boek wordt de lucht met de zon als specifiek symbool benoemd als een plek waar je de verbinding met diegene die je mist extra kunt voelen. De zonnestralen zorgen voor warmte en dit is weer een mooi link naar de kracht en waarde van herinneren. Dit onderdeel van het verhaal kan een waardevol aanhaakmoment zijn voor kinderen (en volwassenen) om zelf te symboliseren ten aanzien van de voortdurende band met een overleden dierbare.

Steeds wanneer we niet meer samen kunnen zijn met iemand die ons heel erg lief is, iemand waar we heel erg veel van houden, zal die nooit verder dan een gedachte van jou vandaan zijn.

Voortdurende band

Verbinding, de voortdurende band, staat centraal in dit boek. Wanneer Lieve ontdekt dat er altijd een verbinding zal zijn met de mensen en dieren die gemist worden, ervaar zij dit als een schat. Een schat vol met liefde. Mooi en symbolisch hoe dit beschreven wordt.

Gouden levenslessen

De vriendschap met Prinsesje en daarna het afscheid van haar vriendje, bieden een basis voor kinderen en veilige laag om te leren dat ook dit bij het leven hoort. En tegelijkertijd worden dromen en de toekomst ook belicht in het verhaal. Lieve ontmoet nieuwe vriendjes, heeft dromen en kan altijd denken aan de dierbaren die ze mist. Het maakt dit een compleet boek voor Gouden levenslessen. Oprecht een reis door gevoelens, zoals de ondertitel beschrijft.

Op zoveel manieren is dit een prachtig en raak boek. Het raakt me extra omdat het gaat over het verlies van een broer. Het zoeken naar een manier om hiermee om te gaan, om het te verweven in jouw verhaal dat doorgaat, herken ik. Al doet eenieder dit natuurlijk op zijn eigen manier. De taal die de schrijfster op krachtige en metaforische wijze toevoegt aan het verhaal, zorgt voor lucht, een vleugje humor en mogelijke aanhaakmoment voor eigen ervaringen en gevoelens. En door de rouwbot, ofwel Ai Remember, past het ook nog eens helemaal in deze tijd.

Verhaal

De broer van Mijs, Joes, is dood. Wanneer ze naar zijn foto kijkt, voelt ze zich alsof er een olifant op haar borst gaat zitten. Ze gaat praten met een therapeut en ze merkt dat alles anders is nu. We reizen een stukje met Mijs mee en vinden op deze manier allerlei herkenningspunten ten aanzien van rouw. Voor onszelf en ook zeker voor de kinderen en jongeren die we tegenkomen. We lezen over hoe rouw in je lichaam kan zitten en je soms letterlijk even stil zet.

‘Er klautert een olifant op haar borst. Hij gaat zitten. BAM. Met zijn volle gewicht. Haar adem piept en kraakt en hapert.’

Voor, na en blijvend

We volgen Mijs in alles wat ze tegenkomt op school en thuis. En hoe het zo anders is dan voor de dood van Joes. Ze krijgt contact met de beste vriend van Joes, Bowie. En samen zoeken ze een weg door het leven. Wat ook krachtig is binnen dit verhaal is dat clichés als ‘verwerken’ en ‘een plekje geven’ aan bod komen. Evenals het nadenken over of je de tegenwoordige tijd of verleden tijd gebruikt voor het vertellen van je verhaal. Pure erkenning met een vleugje humor.

‘Hoe geef je iets wat je verloren hebt een plekje? Dat kan toch juist niet, als het kwijt is?

‘Joes is mijn beste vriend.’ ‘Was’, zegt Mijs. ‘Is, Dat stopt niet hoor. Jij bent toch ook nog zijn zusje? Dat houdt toch ook niet op. ‘

School

Ook het alledaagse schoolleven vormt een belangrijk element in het boek. De dilemma’s die Mijs tegenkomt en de woorden die ze hieraan geeft. We zien hoe op krachtige wijze wordt beschreven hoe dit voor Mijs is. Hoe ze nu over alles nadenkt en ze ermee om moet gaan dat haar leven voor altijd veranderd is. Het werkstuk dat ze moet maken voor biologie wordt een prachtige draad door het verhaal heen met een mooie en leerzame verbinding met het veranderde levensverhaal van Mijs. Want wat betekenen nu eigenlijk de begrippen: dood, levenloos, levend? En wat betekent het begrip levensecht voor Mijs? Een verrijkend vraagstuk dat ook in jouw klas een voedingsbodem voor gesprek kan vormen.

Eigentijds ritueel

Tijdens het schrijven van deze blog besef ik me dat ik niet teveel wil uitlichten om dat het juist zo mooi is om zelf de flow van het verhaal te voelen. Toch wil ik graag benoemen dat een eigentijds ritueel in dit boek, zo’n beetje aan het einde van dit verhaal, de uniciteit en waarde van persoonlijke symboliek benadrukt. Ben er echt van onder indruk en verklap dus niks. Maar ik weet zeker dat jij ook onder de indruk bent van een ritueel waarin alles samenkomt. En dit geeft kinderen dan weer de boodschap mee dat ook afscheid nemen persoonlijk en uniek mag zijn.

Verlies, verbinding en verder leven

Een boel vol nadenkers en prikkelende taal die kan helpen om uiting te geven aan verlies, verbinding en verder leven. De voortdurende band met diegene die gemist wordt, Joes in dit geval, staan centraal. En dan brengen technologische ontwikkelingen en mogelijkheden ons in dit verhaal misschien wel dichterbij onszelf en de voortdurende band met overleden dierbaren dan we misschien zouden denken. Ik gun het alle kinderen om dit boek te lezen of voorgelezen te krijgen. Want dit boek daagt je uit om de eigenheid rouw en verlies te erkennen en herkennen.

‘Haar lijf lacht en huilt tegelijk. Misschien ontstaat er daardoor een regenboog van binnen, net als wanneer de zon schijnt terwijl het regent. Regenbogen zijn prachtig.‘